ગ્લોબલ ઈકોનોમીનું મોતનું જોખમ: જાણો કેમ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ બંધ થવાથી અમેરિકા પણ ધ્રૂજી ઉઠ્યું છે
પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલા ભયાનક તણાવ વચ્ચે સમગ્ર વિશ્વની નજર અત્યારે એક સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પર ટકેલી છે, જેને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઇઝરાયેલ અને અમેરિકાના હુમલા બાદ ઈરાને આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર પોતાની પકડ મજબૂત કરી છે અને તેને બંધ કરવાની ચેતવણી આપી છે. જો આ માર્ગ બંધ થાય છે, તો માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ શકે છે.
શું છે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ અને તેનું મહત્વ?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલો એક અત્યંત સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે. તે પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. આ માર્ગનું મહત્વ એટલું છે કે વિશ્વમાં દરરોજ થતા કુલ તેલના વેપારનો આશરે ૨૦% થી ૩૦% હિસ્સો આ સાંકડી ગલીમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત અને યુએઈ જેવા મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશો આ જ રસ્તેથી પોતાનું કાચું તેલ (Crude Oil) દુનિયાભરમાં મોકલે છે.
ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ આ માર્ગ એટલો સાંકડો છે કે તેના શિપિંગ લેનની પહોળાઈ માત્ર થોડા કિલોમીટર જ છે. આનો અર્થ એ છે કે જો ઈરાન આ માર્ગ પર સૈન્ય જહાજો અથવા મિસાઈલો તૈનાત કરે, તો કોઈપણ કાર્ગો જહાજ માટે ત્યાંથી પસાર થવું અશક્ય બની જાય. ઈરાને વારંવાર આ માર્ગને ‘ચોક પોઈન્ટ’ તરીકે વાપરવાની ધમકી આપી છે, જે વૈશ્વિક બજારો માટે મોટો ખતરો છે.
ભારત પર શું થશે અસર? તેલના ભાવમાં ભડકો
ભારત માટે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ તેની ‘લાઇફલાઇન’ સમાન છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું આશરે ૮૦% થી ૮૫% કાચું તેલ આયાત કરે છે, જેમાંથી અડધોઅડધ (૫૦%) હિસ્સો આ જ માર્ગેથી આવે છે. જો ઈરાન આ રસ્તો સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે, તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ આસમાનને આંબી શકે છે.
તેલના ભાવ વધવાથી પરિવહન ખર્ચ વધશે, જેના કારણે શાકભાજી, અનાજ અને રોજિંદી જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થશે. ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર પણ ઝડપથી ઘટવા લાગશે કારણ કે આપણે મોંઘા ભાવે તેલ ખરીદવું પડશે. આ સ્થિતિ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ‘ઈકોનોમિક સુનામી’ જેવી સાબિત થઈ શકે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં હાહાકાર અને યુદ્ધનો ખતરો
માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા એશિયન દેશો પણ ઉર્જા માટે આ માર્ગ પર નિર્ભર છે. જો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ થાય, તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત પ્રતિ બેરલ $૧૫૦ થી $૨૦૦ ને પાર કરી શકે છે. તેનાથી વિશ્વભરમાં મોંઘવારીનો આંકડો બેલગામ બની જશે.
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા ખામેનીના નિધન અને ઈરાન દ્વારા આ માર્ગ પર પહારા બિઠાવવાના અહેવાલોએ અમેરિકાને પણ ચિંતામાં મૂક્યું છે. અમેરિકાએ પહેલેથી જ આ પ્રદેશમાં પોતાના બે એરક્રાફ્ટ કેરિયર મોકલી દીધા છે. જો ઈરાન આ માર્ગને લાંબા સમય સુધી બંધ રાખવાનો પ્રયાસ કરશે, તો અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો સૈન્ય કાર્યવાહી કરી શકે છે, જે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત બની શકે છે. અત્યારે સમગ્ર વિશ્વ ‘ગનપાવડર’ પર બેઠું છે, જ્યાં હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં લાગેલી એક ચિંગારી ભયાનક તબાહી નોતરી શકે છે.
