શું નીતીશ કુમાર એકસાથે બે સરકારી ખાતામાંથી આર્થિક લાભ લઈ શકશે? કાનૂની સ્પષ્ટતા
બિહારની રાજનીતિમાં દાયકાઓ સુધી સત્તાનું કેન્દ્ર રહેલા અને વહીવટીતંત્રને પોતાની આંગળીના ટેરવે નચાવનાર નીતીશ કુમાર હવે એક નવા રાજકીય વળાંક પર છે. મુખ્યમંત્રી પદ છોડ્યા બાદ તેમનું રાજ્યસભામાં જવાનું નક્કી થતાં જ રાજકીય ગલીઓમાં અને વહીવટી સ્તરે એક નવી ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે. ઘણા લોકોના મનમાં એક સ્વાભાવિક પ્રશ્ન છે: શું કોઈ વ્યક્તિ જે રાજ્યનું નેતૃત્વ કરી ચૂકી હોય અને હવે દેશના ઉચ્ચ સદન એટલે કે રાજ્યસભામાં સાંસદ તરીકે સેવા આપવાની હોય, તો તેને બંને સ્તરના આર્થિક લાભો મળી શકે? શું નીતીશ કુમારને રાજ્યસભા સાંસદ તરીકેના પગારની સાથે પૂર્વ મુખ્યમંત્રી તરીકેની પેન્શન પણ મળતી રહેશે? આ પ્રશ્ન માત્ર નીતીશ કુમાર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતીય રાજકારણીઓના વેતન અને પેન્શનના જટિલ માળખાને સમજવા માટે પણ મહત્વનો છે.
વેતન અને પેન્શનના બેવડા લાભનું ગણિત
ભારતીય સંસદીય પ્રણાલીમાં પૂર્વ ધારાસભ્ય કે પૂર્વ મુખ્યમંત્રીને મળતી પેન્શન એ તેમના ભૂતકાળના કાર્યકાળ દરમિયાન આપેલી સેવાઓ માટેનું ‘ગ્રેજ્યુઈટી’ કે ‘સન્માન’ માનવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ સાંસદ તરીકે ચૂંટાય છે, ત્યારે તેમને મળતો પગાર એ તેમના વર્તમાન પદ અને જવાબદારીઓ માટેનું વેતન છે. વહીવટી અને કાનૂની દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, આ બંને સ્ત્રોત સંપૂર્ણપણે અલગ છે. પૂર્વ મુખ્યમંત્રી તરીકેની પેન્શન રાજ્ય સરકારના ખજાનામાંથી ચૂકવવામાં આવે છે, જ્યારે સાંસદ તરીકેનો પગાર અને ભથ્થાં કેન્દ્ર સરકાર એટલે કે ભારતીય સંસદના ભંડોળમાંથી આપવામાં આવે છે.
વર્તમાન નિયમો અને આરટીઆઈ (RTI) દ્વારા મળેલી માહિતી મુજબ, દેશમાં એવી કોઈ સ્પષ્ટ કાનૂની જોગવાઈ નથી જે એક જ વ્યક્તિને રાજ્ય અને કેન્દ્ર એમ બંને સ્તરેથી આર્થિક લાભ લેતા અટકાવતી હોય. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, નીતીશ કુમાર જેવી વ્યક્તિ જ્યારે રાજ્યસભામાં જાય છે, ત્યારે તેઓ તેમના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી તરીકેના અનુભવ અને સેવાઓના બદલામાં મળતી પેન્શનના હકદાર બની રહે છે, અને સાથે જ સાંસદ તરીકેના તમામ વેતન અને ભથ્થાં મેળવવા માટે પણ તેટલા જ અધિકૃત છે. આ કોઈ ‘બેવડો લાભ’ મેળવવાની યુક્તિ નથી, પરંતુ સંસદીય માળખામાં જે તે હોદ્દાની અલગ-અલગ જવાબદારીઓનું સન્માન છે.
વહીવટી નિયમો અને કાનૂની પાસાઓ
ઘણીવાર સામાન્ય નાગરિકોને લાગે છે કે સરકારી તિજોરી પર આ એક વધારાનો બોજ છે. પરંતુ વહીવટી ગણિત અલગ છે. મુખ્યમંત્રીનું પદ એ બંધારણીય હોદ્દો છે, અને તે પદ પરથી નિવૃત્ત થયા બાદ મળતી પેન્શન એ તે હોદ્દાની ગરિમા જાળવવા માટેની એક વ્યવસ્થા છે. બીજી તરફ, રાજ્યસભાનું સભ્યપદ એ ભારતીય લોકશાહીના ઉપલા ગૃહમાં પ્રતિનિધિત્વ કરવાનું કાર્ય છે.
કાયદાકીય દૃષ્ટિકોણથી, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ધારાસભ્ય કે સાંસદ તરીકે એકથી વધુ ટર્મ પૂરી કરે છે, ત્યારે તેમને પેન્શનમાં પણ અલગ-અલગ જોગવાઈઓ મળતી હોય છે. નીતીશ કુમારના કિસ્સામાં, તેમણે બિહારના મુખ્યમંત્રી તરીકે લાંબો સમય વિતાવ્યો છે, તેથી રાજ્યના નિયમો મુજબ તેમને મળવાપાત્ર તમામ લાભો તેમના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. રાજ્યસભા સાંસદ બન્યા પછી તેમને જે પગાર મળશે તે બંધારણના ‘સેલરી એન્ડ અલાઉન્સીસ ઓફ મેમ્બર્સ ઓફ પાર્લામેન્ટ’ એક્ટ હેઠળ મળશે. આ બંને કાયદાઓ અલગ-અલગ છે અને એકબીજા સાથે ટકરાતા નથી. તેથી, તકનીકી રીતે, નીતીશ કુમાર બંને પ્રકારના લાભ લેવા માટે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે.
રાજકીય ગરિમા અને નૈતિકતાની ચર્ચા
જ્યારે આપણે નીતીશ કુમારના રાજ્યસભામાં જવાના નિર્ણયને જોઈએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર આર્થિક કે વહીવટી મુદ્દો નથી, પણ રાજકીય ગરિમાનો પણ પ્રશ્ન છે. બિહારમાં બે દાયકાથી સત્તાના કેન્દ્રમાં રહેલા નીતીશ કુમારનું રાજ્યસભામાં જવું એ સંકેત આપે છે કે હવે તેઓ સક્રિય રાજકારણના મુખ્ય પ્રવાહમાંથી સીધા સત્તાના સંચાલન અને માર્ગદર્શનના સ્તરે પહોંચી રહ્યા છે.
રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવી વરિષ્ઠ વ્યક્તિ જ્યારે સંસદમાં જાય છે, ત્યારે તેમનો અનુભવ દેશના વિકાસમાં કામ લાગે છે. તેવામાં તેમને મળતી પેન્શન કે પગાર એ માત્ર એક ગૌણ બાબત છે. ભારત જેવા વિશાળ લોકશાહી દેશમાં, પૂર્વ ધારાસભ્યો અને સાંસદોની પેન્શનના નિયમો સમયાંતરે બદલાતા રહ્યા છે, પરંતુ બેવડા લાભના મુદ્દે હાલના કાયદાઓ અત્યંત સ્પષ્ટ છે. જ્યાં સુધી કાયદો બદલાતો નથી અથવા તો ‘ઓફિસ ઓફ પ્રોફિટ’ (લાભનું પદ) અંગે કોઈ નવી વ્યાખ્યા આવતી નથી, ત્યાં સુધી આ લાભો મેળવવામાં કોઈ પણ પ્રકારની કાનૂની અડચણ આવતી નથી.
