આત્મનિર્ભર ભારત: દવાઓના રો-મટીરિયલમાં ભારતની છલાંગ, જાણો સરકારના લેટેસ્ટ આંકડા
ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટર માટે આ એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ છે. કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર મંત્રી જે.પી. નડ્ડાએ તાજેતરમાં રાજ્યસભામાં જે આંકડા રજૂ કર્યા છે, તે દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર દવાઓનું ઉત્પાદન જ નથી કરતું, પરંતુ દવાઓ બનાવવા માટે જરૂરી કાચા માલ એટલે કે ‘એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રીડિયન્ટ્સ’ (APIs) ના ક્ષેત્રમાં પણ આત્મનિર્ભરતા તરફ મજબૂત ડગલાં માંડી રહ્યું છે. છેલ્લા નાણાકીય વર્ષમાં ભારતે ₹41,493 કરોડના API ની નિકાસ કરી છે, જે આપણા આયાત આંકડા (₹39,215 કરોડ) કરતા વધારે છે. આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે આપણે જેટલો કાચો માલ વિદેશથી મંગાવીએ છીએ, તેના કરતા વધુ મૂલ્યનો માલ બનાવીને વિશ્વને સપ્લાય કરી રહ્યા છીએ.
ચીન પરની નિર્ભરતા અને વાસ્તવિકતા
દાયકાઓથી ભારત દવાઓના કાચા માલ માટે મોટાભાગે ચીન પર નિર્ભર રહ્યું છે. જોકે, આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ચીન તરફથી આપણી આયાત વધીને ₹29,064 કરોડ સુધી પહોંચી છે અને કુલ આયાતમાં ચીનનો હિસ્સો પણ વધીને 74% થયો છે, પરંતુ ભારતની નિકાસની ગતિ પણ તેટલી જ તેજ છે. સરકાર માટે આ એક પડકાર પણ છે અને તક પણ. મંત્રીએ સ્વીકાર્યું છે કે ચીનનો હિસ્સો વધ્યો છે, પરંતુ સાથે જ તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આપણું ઘરેલુ ઉત્પાદન એટલું સક્ષમ છે કે આપણે ‘નેટ એક્સપોર્ટર’ (Net Exporter) બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છીએ. આ આત્મનિર્ભરતાનું સૌથી મોટું પરિબળ સરકારની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ છે.
PLI સ્કીમ: આત્મનિર્ભર ભારતનું નવું એન્જિન
ભારતને ફાર્મા ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનાવવા માટે સરકારે ₹6,940 કરોડના બજેટ સાથે PLI યોજના શરૂ કરી છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં જથ્થાબંધ દવાઓ અને APIનું ઉત્પાદન વધારવાનો છે. આ યોજનાના પરિણામો હવે જમીન પર દેખાય છે. આજ સુધી, ભારત 41 ઓળખાયેલા આવશ્યક ઉત્પાદનોમાંથી 28 માટે વાર્ષિક આશરે 56,800 ટન ઉત્પાદન કરે છે. ક્ષમતા બનાવવામાં આવી છે.
આ સ્કીમ માત્ર ઉત્પાદન વધારવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે રોજગાર સર્જનમાં પણ મોટો ફાળો આપી રહી છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીના આંકડા મુજબ, આ સ્કીમ હેઠળ લગભગ 4,896 લોકોને રોજગાર મળ્યો છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, અત્યાર સુધીમાં ₹2,720 કરોડની કુલ વેચાણ નોંધાઈ છે, જેમાં ₹527.96 કરોડની નિકાસ સામેલ છે. સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ છે કે, આ ઉત્પાદનને કારણે આપણે ₹2,192.04 કરોડની વિદેશી આયાત બચાવવામાં સફળ રહ્યા છીએ. જ્યારે આપણે વિદેશથી આયાત ઘટાડીએ છીએ, ત્યારે તે આપણું હૂંડિયામણ બચાવે છે અને દેશમાં જ ઉદ્યોગોને વેગ આપે છે.
ભવિષ્યની વ્યૂહરચના: મજબૂત ઈકોસિસ્ટમ
માત્ર ઉત્પાદન વધારવું પૂરતું નથી, પરંતુ આ ઉદ્યોગને ટકાવી રાખવા માટે સરકારે એન્ટી-ડમ્પિંગ ડ્યુટી અને મિનિમમ ઈમ્પોર્ટ પ્રાઈસ જેવા પગલાં પણ લીધા છે. આ પગલાં ચીન અથવા અન્ય દેશોમાંથી થતી સસ્તી અને નુકસાનકારક આયાત સામે સ્થાનિક ઉત્પાદકોને રક્ષણ આપે છે. ભારતની ફાર્મા કંપનીઓ હવે માત્ર જેનરિક દવાઓ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેઓ જટિલ API બનાવવા માટે ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડેશન પણ કરી રહી છે.
ભારત માટે આગામી સમયમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે આપણે જે 26% અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરીએ છીએ, તેને ઘટાડીને 10% થી પણ નીચે લાવવી. આ માટે માત્ર મોટી કંપનીઓ જ નહીં, પરંતુ નાના અને મધ્યમ કદના એકમો (MSMEs) ને પણ સપોર્ટની જરૂર છે. જો આ ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ (R&D) પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવે, તો ભારત આગામી દાયકામાં વિશ્વની ‘ફાર્મસી’ તરીકેનું પોતાનું સ્થાન વધુ મજબૂત બનાવશે.
સરકારના આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર એક ગ્રાહક રાષ્ટ્ર નથી, પરંતુ એક ઉત્પાદક રાષ્ટ્ર બની રહ્યું છે. જ્યારે આપણે ₹41,500 કરોડ જેવી મોટી રકમની નિકાસ કરીએ છીએ, ત્યારે તે ભારતીય ફાર્મા કંપનીઓની ગુણવત્તા પર વૈશ્વિક વિશ્વાસ પણ પ્રસ્થાપિત કરે છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ નું સપનું સાકાર કરવામાં ફાર્મા ક્ષેત્રનું આ યોગદાન આવનારી પેઢીઓ માટે આર્થિક સ્વતંત્રતાનો પાયો નાખશે.
