રોકાણ છે કે જુગાર? જાણો કેવી રીતે ઓળખવો શેરબજારનો અસલી મોકો અને કેવી રીતે બચવું લાલચના છટકામાંથી.
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ભારતીય શેરબજારમાં જે તેજી જોવા મળી છે, તેણે દરેકનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ગલી-મહોલ્લાની ચર્ચાઓથી લઈને સોશિયલ મીડિયાના ‘ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ગુરુઓ’ સુધી, દરેક જગ્યાએ માત્ર શેરબજારની જ વાતો થઈ રહી છે. પરિણામે, ઘણા લોકોએ પોતાની સુરક્ષિત FD (ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ) તોડી નાખી અને પૂરતી જાણકારી વગર બજારમાં પૈસા લગાવી દીધા.
કેટલાકના નસીબ ચમક્યા, પરંતુ એક મોટો વર્ગ એવો પણ છે જેણે પોતાની મહેનતની કમાણી ગુમાવી દીધી છે. આજે પણ જ્યારે માર્કેટ વધે છે, ત્યારે લોકો બીજાની દેખાદેખીમાં રોકાણ કરવા દોડી જાય છે. સવાલ એ છે કે એક સામાન્ય રોકાણકાર કેવી રીતે સમજે કે માર્કેટમાં મળી રહેલી તક ખરેખર સાચી છે કે તે માત્ર FOMO (Fear Of Missing Out) થી પ્રેરિત એક જાળ છે?
શું છે આ FOMO અને કેવી રીતે કામ કરે છે તેની જાળ?
ફાઇનાન્શિયલ માર્કેટમાં FOMO નો અર્થ છે ‘પાછળ રહી જવાનો ડર’. આ એક એવી મનોવૈજ્ઞાનિક સ્થિતિ છે જ્યાં તમને લાગે છે કે તમારા મિત્રો, સંબંધીઓ કે પડોશીઓ શેરબજાર, સોનું કે ચાંદીમાંથી મોટો નફો કમાઈ રહ્યા છે અને તમે હાથ પર હાથ ધરીને બેઠા છો.
અભિષેક જૈનના મતે, “FOMO એ એક એવી માનસિકતા છે જેમાં વ્યક્તિ લાગણીઓમાં વહી જઈને, બીજાની દેખાદેખીમાં અથવા માત્ર અંદાજને આધારે રોકાણના નિર્ણયો લે છે.” આ સ્થિતિમાં રોકાણકાર ન તો કંપનીનું રિસર્ચ કરે છે કે ન તો જોખમને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે. લોકો અવારનવાર ત્યારે બજારમાં પ્રવેશ કરે છે જ્યારે તે તેની ટોચ (Peak) પર હોય છે, અને આ જ એ સમય હોય છે જ્યારે મોટા ખેલાડીઓ નફો બુક કરીને બહાર નીકળતા હોય છે.
અસલી તક વિરુદ્ધ FOMO નો ટ્રેપ: તફાવત કેવી રીતે ઓળખવો?
સમજદાર રોકાણકાર નીચેની રીતોથી સાચી તકને ઓળખી શકે છે:
-
રિસર્ચ વિરુદ્ધ સાંભળેલી વાતો: જો તમે કોઈ શેર માત્ર એટલા માટે ખરીદી રહ્યા છો કારણ કે કોઈ વોટ્સએપ ગ્રુપ કે રીલમાં તેને ‘મલ્ટીબેગર’ કહેવામાં આવ્યો છે, તો તે FOMO છે. તેની સામે, જો તમે કંપનીના બિઝનેસ મોડલ અને મેનેજમેન્ટને જોઈને રોકાણ કરો છો, તો તે સાચી તક હોઈ શકે છે.
-
ફાઇનાન્શિયલ પર્ફોર્મન્સ પર નજર: સાચી તક ત્યારે જ ગણાય જ્યારે કંપનીનું ઓપરેશનલ અને ફાઇનાન્શિયલ પર્ફોર્મન્સ સુધરી રહ્યું હોય. જો કંપનીનો નફો અને વેચાણ દર વર્ષે વધી રહ્યા હોય તો જ રોકાણ કરવું જોઈએ. જો શેર માત્ર ‘હવા’ માં વધી રહ્યો હોય અને આંકડા નબળા હોય, તો તે એક ટ્રેપ છે.
-
વેલ્યુએશનનું ગણિત: ક્યારેક કંપની સારી હોય છે, પરંતુ તેનો શેર ઘણો મોંઘો થઈ ગયો હોય છે. જો તમે કોઈ શેર તેના અત્યાર સુધીના સૌથી મોંઘા ભાવે ખરીદો છો, તો જોખમ ઘણું વધારે છે. સામાન્ય રોકાણકારે P/E રેશિયો જેવા વેલ્યુએશન મેટ્રિક્સ સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
આ જાળમાંથી બચવાના વ્યવહારુ ઉપાયો
નિષ્ણાતો માને છે કે વિચાર્યા વગરનું રોકાણ એ બેદરકારી છે. આનાથી બચવા માટે:
-
લક્ષ્ય નક્કી કરો: તમે રોકાણ શા માટે કરો છો? બાળકોના શિક્ષણ માટે કે રિટાયરમેન્ટ માટે? જ્યારે લક્ષ્ય નક્કી હોય, ત્યારે બજારની નાની-મોટી હલચલથી તમે ગભરાશો નહીં.
-
SIP નો રસ્તો અપનાવો: જો તમને સમજાતું ન હોય કે માર્કેટ મોંઘું છે કે સસ્તું, તો મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં SIP (Systematic Investment Plan) શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.
-
એસેટ એલોકેશન: બધા પૈસા એક જ જગ્યાએ ન લગાવો. થોડા પૈસા FD માં, થોડા સોનામાં અને થોડા શેરબજારમાં રાખો.
-
ધીરજ રાખો: શેરબજારમાં પૈસા બનાવવા માટે સમય અને ધીરજની જરૂર હોય છે. તે રાતોરાત અમીર બનવાનો રસ્તો નથી.
