દુનિયા માટે હોર્મુઝ બંધ, છતાં ઈરાન કેવી રીતે વેચી રહ્યું છે અબજોનું તેલ? આ છે તેમનું ગુપ્ત ‘જુગાડ સિસ્ટમ’
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને દરિયાઈ સરહદો પર અત્યારે ભારે તણાવની સ્થિતિ છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ સપ્લાય રૂટ ગણાતા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) ને ગત ૧૩ એપ્રિલથી સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવ્યો છે. ઈરાનની આક્રમક ગતિવિધિઓ બાદ અમેરિકાએ પણ આ વિસ્તારમાં પોતાની સખત નાકાબંધી (Blockade) લગાવી દીધી છે. સામાન્ય સંજોગોમાં કોઈપણ દેશ માટે આવી કડક નાકાબંધી બાદ વેપાર કરવો અશક્ય બની જાય છે, પરંતુ ઈરાન આ મામલે આખી દુનિયાને ચોંકાવી રહ્યું છે.
તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને અમેરિકી નૌસેનાની આંખોમાં ધૂળ નાખીને ઈરાન અત્યારે ધૂમ કમાણી કરી રહ્યું છે અને દરરોજ લાખો બેરલ કાચું તેલ વિદેશોમાં સપ્લાય કરી રહ્યું છે. સવાલ એ થાય છે કે જ્યારે હોર્મુઝનો રસ્તો સત્તાવાર રીતે બંધ છે, ત્યારે ઈરાન આ રમત કેવી રીતે રમી રહ્યું છે? આની પાછળ ઈરાનનું એક મોટું ‘જુગાડ નેટવર્ક’ કામ કરી રહ્યું છે, જેને વૈશ્વિક બજારમાં ‘શેડો ફ્લીટ’ (Shadow Fleet – ગુપ્ત જહાજોનો બેડો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અમેરિકી નાકાબંધી વચ્ચે ઈરાનનો મોટો ખેલ: ૪૫ દિવસમાં વેચ્યું ૭૦ મિલિયન બેરલ તેલ
અમેરિકાએ ઓમાનની ખાડીમાં પોતાના અત્યાધુનિક યુદ્ધજહાજો (Warships) તૈનાત કર્યા છે જેથી ઈરાનનું એક પણ તેલ ટેન્કર બહાર ન નીકળી શકે. પરંતુ તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે અમેરિકાનો આ પ્લાન સંપૂર્ણપણે સુપરફ્લોપ સાબિત થયો છે. હોર્મુઝની કડક નાકાબંધી થયા પછી પણ ઈરાને અત્યાર સુધીમાં અંદાજિત ૭૦ મિલિયન (૭ કરોડ) બેરલ કાચું તેલ વેચી નાખ્યું છે.
જો સરેરાશ ગણતરી કરવામાં આવે તો, ઈરાન દરરોજ આશરે ૧.૫ મિલિયન (૧૫ લાખ) બેરલ તેલ આ ગુપ્ત કાળા બજાર દ્વારા વેચી રહ્યું છે. ગયા એકલા મહિનાની જ વાત કરીએ તો ઈરાને આશરે ૪૫ મિલિયન બેરલ તેલની નિકાસ કરી દીધી છે. અમેરિકા આ બધું જ જોઈ રહ્યું છે, છતાં તે ઈરાનની આ ચોરી રોકવામાં લાચાર સાબિત થયું છે.
કેવી રીતે કામ કરે છે ઈરાનનું આ ‘જુગાડ સિસ્ટમ’?
વૈશ્વિક એજન્સીઓ અને સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના અહેવાલો મુજબ, ઈરાન આ તેલ વેચવા માટે કોઈ આધુનિક જહાજોનો ઉપયોગ નથી કરતું, પરંતુ તે અત્યંત ચાલાકીપૂર્વક ત્રણ મુખ્ય સ્ટેપ્સમાં આખી પ્રક્રિયાને અંજામ આપે છે:
૧. જૂના ટેન્કરો અને કમાન્ડોની સુરક્ષા
ઈરાન સૌથી પહેલા પોતાના કાચા તેલને એવા જૂના અને નકામા થઈ ગયેલા તેલ ટેન્કરોમાં ભરે છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નિવૃત્ત (Scrap) થવાના આરે હોય છે. ઈરાન આ ટેન્કરોને એકલ-દોકલ મોકલવાને બદલે એક સાથે આખા કાફલા તરીકે હોર્મુઝમાંથી બહાર કાઢે છે. આ ટેન્કરો હોર્મુઝની સરહદ વટાવતાની સાથે જ બહુ ઝડપથી ચીન તરફ આગળ વધવા માંડે છે. આ જહાજોની સુરક્ષા માટે ઈરાન પોતાની ખાસ સેના એટલે કે ‘ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) ના સશસ્ત્ર જવાનોને નાની સ્પીડ બોટ દ્વારા સાથે મોકલે છે, જેથી દરિયામાં તેના પર કોઈ સહેલાઈથી કબજો ન કરી શકે.
૨. સેટેલાઇટથી બચવા માટેની સ્માર્ટ યુક્તિ
અમેરિકી સેટેલાઇટ અને રડાર સિસ્ટમ આકાશમાંથી દરિયા પર નજર રાખતી હોય છે. તેનાથી બચવા માટે ઈરાની ક્રૂ મેમ્બર્સ પોતાના જહાજો પર લખેલા સત્તાવાર ઓળખ નંબરો (IMO Numbers) ને કાળી શાહી અથવા કલર લગાવીને ભૂંસી નાખે છે. આ ઉપરાંત, જહાજની ઉપરના ભાગે મોટી કાળી તિરપાલ (Tarpaulin) ઢાંકી દેવામાં આવે છે, જેથી સેટેલાઇટ સ્કેનિંગ દરમિયાન જહાજની અંદર શું ભરેલું છે તે જાણી ન શકાય. આ જહાજો પોતાની ઓળખ છુપાવવા માટે દરિયામાં ટ્રાન્સપોન્ડર (ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ) પણ બંધ કરી દે છે જેને ક્રિકેટ અને શિપિંગની ભાષામાં ‘ડાર્ક સેલિંગ’ કહેવાય છે. ઓમાનની ખાડીમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી આ ટેન્કરો જે પણ દેશની દરિયાઈ સરહદમાં પ્રવેશે છે, તેની સાથે ઈરાન અગાઉથી જ ગુપ્ત રાજદ્વારી સંપર્ક સાધી લે છે.
૩. મોટું જોખમ અને અમેરિકી રડાર પર હુમલા
જૂના અને જર્જરિત થઈ ગયેલા જહાજોમાં લાખો લીટર તેલ સમુદ્રમાં લઈ જવું એ પર્યાવરણ અને સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ બહુ મોટું જોખમ છે. કોઈપણ સમયે આ જહાજોમાં લીકેજ થઈ શકે છે અથવા મોટી દુર્ઘટના ઘટી શકે છે, પરંતુ ઈરાન પોતાના અર્થતંત્રને બચાવવા આ મોટો જુગાર રમી રહ્યું છે. એક સાથે અનેક જહાજો હોવાને કારણે અમેરિકા માટે તમામ પર એકસાથે હુમલો કરવો મુશ્કેલ બને છે. જોકે, આ રમત એટલી પણ સરળ નથી. અત્યાર સુધીમાં ઈરાનના ૨ મોટા ઓઇલ ટેન્કરો અમેરિકાની રડારમાં આવી ચૂક્યા છે અને હોર્મુઝની બહાર તેને તોડી પાડવામાં અથવા જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે, છતાં ઈરાન આ નુકસાન વેઠીને પણ બાકીના જહાજો કઢાવવામાં સફળ રહે છે.
અમેરિકી પ્રતિબંધોના લીરેલીરા: વોલ સ્ટ્રીટનો ચોંકાવનારો ખુલાસો
અહેવાલમાં જણાવ્યા અનુસાર, અમેરિકાએ ઈરાન પર અત્યાર સુધીના સૌથી કડક આર્થિક અને વ્યાપારી પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. આ આકરા પ્રતિબંધો હોવા છતાં, માત્ર વર્ષ ૨૦૨૫ માં જ ઈરાને ગુપ્ત માર્ગે તેલ વેચીને આશરે ૩૧ બિલિયન (૩૧ અબજ) અમેરિકી ડૉલર ની અધધધ કમાણી કરી લીધી હતી. આ કમાણીનો મોટો હિસ્સો ચીન જેવા દેશોમાંથી આવે છે, જેઓ અમેરિકાના નિયમોની પરવા કર્યા વિના ઈરાન પાસેથી સસ્તા ભાવે મોટો જથ્થો ખરીદે છે.
