અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ઐતિહાસિક શાંતિ સમજૂતી: ટ્રમ્પના દાવા અને વાસ્તવિકતા
દાયકાઓથી ચાલી આવતી કડવાશ અને તાજેતરના યુદ્ધના વાતાવરણ બાદ, વિશ્વના રાજકારણમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ઘટના બની છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામને આગળ વધારવા અને શાંતિ સ્થાપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે. આ ઘટનાક્રમ વચ્ચે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું એક મોટું નિવેદન સામે આવ્યું છે, જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાઓ જગાડી છે.
ટ્રમ્પનો દાવો: ઈરાન પરમાણુ હથિયાર નહીં બનાવે
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર આ સમજૂતી અંગે પ્રતિક્રિયા આપતા મોટો દાવો કર્યો છે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈરાન ભવિષ્યમાં ક્યારેય પણ પરમાણુ હથિયાર ન બનાવવાની બાબત પર સહમત થયું છે. આ નિવેદન વૈશ્વિક સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનું માનવામાં આવે છે, કારણ કે લાંબા સમયથી ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો માટે ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે.
‘300 મિલિયન ડોલર’ની વાતને ટ્રમ્પે નકારી
આ સમજૂતી સાથે જોડાયેલી કેટલીક અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે અમેરિકા આ ડીલના બદલામાં ઈરાનને 300 મિલિયન ડોલરની રકમ ચૂકવી રહ્યું છે. જોકે, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે આ તમામ અહેવાલોને સદંતર ફગાવી દીધા છે. તેમણે તેને ‘ફેક ન્યૂઝ’ ગણાવતા કહ્યું કે, “ઈરાનને અમેરિકા 300 મિલિયન ડોલર આપી રહ્યું છે, તે વાર્તા સંપૂર્ણપણે ખોટી છે અને તેને માત્ર ડેમોક્રેટ્સ દ્વારા ફેલાવવામાં આવી રહી છે.” ટ્રમ્પના આ નિવેદનનો હેતુ આ સમજૂતીને એક મજબૂત અને શરત-આધારિત સફળતા તરીકે રજૂ કરવાનો જણાય છે.
શાંતિ સમજૂતીની મુખ્ય વિગતો
રવિવારનો દિવસ આ શાંતિ સમજૂતી માટે ઐતિહાસિક સાબિત થયો. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સ અને ઈરાની સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાગેર ગાલીબાફ દ્વારા ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આ સમજૂતી પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સમજૂતીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખાડી વિસ્તારમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને રોકવાનો છે. જે અંતર્ગત એપ્રિલ મહિનામાં જે યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, તેને વધુ 60 દિવસ માટે લંબાવવામાં આવ્યો છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે હજુ પણ ઘણા જટિલ મુદ્દાઓ જેવા કે ઈરાન પરના પ્રતિબંધો હટાવવા અને ફ્રીઝ કરેલી સંપત્તિના નિકાલ અંગે સ્પષ્ટતા આવવાની બાકી છે.
300 અબજ ડોલરનો પુનઃનિર્માણ ફંડ (Reconstruction Fund)
જ્યાં એક તરફ ટ્રમ્પે 300 મિલિયન ડોલરની ચુકવણીને નકારી છે, ત્યાં બીજી તરફ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના જ એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ એક ચોંકાવનારી વાત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે આ સમગ્ર સોદામાં યુદ્ધથી તબાહ થયેલા ઈરાન માટે 300 અબજ ડોલરનો એક ‘રીકન્સ્ટ્રક્શન ફંડ’ સામેલ હોઈ શકે છે. આ રકમ કોઈ ભેટ નથી, પરંતુ તે ઈરાનના આગામી સમયના ‘વર્તણૂક અને પ્રદર્શન’ પર આધારિત રહેશે. એટલે કે, જો ઈરાન શાંતિ જાળવી રાખશે અને શરતોનું પાલન કરશે, તો જ આ આર્થિક મદદના દ્વાર ખૂલશે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને વૈશ્વિક વેપાર પર અસર
આ શાંતિ સમજૂતીની સૌથી સકારાત્મક અસર વિશ્વના તેલ બજાર પર પડી છે. વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વની ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) માંથી જહાજોની અવરજવર ફરીથી શરૂ થઈ ગઈ છે. ટ્રમ્પે ખુદ આ બાબતની પુષ્ટિ કરતા કહ્યું કે, “તેલથી ભરેલા ટેન્કરો હવે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળી રહ્યા છે અને દક્ષિણી હાઈવેનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.”
આ ઉપરાંત, અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સે એક ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે, ઈરાન સાથે એવી સહમતી સધાઈ છે કે આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગને લાંબા ગાળા માટે ‘ટોલ-ફ્રી’ રાખવામાં આવશે. આ નિર્ણયથી વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ સ્થિર થવાની અને સપ્લાય ચેઈનમાં સુધારો થવાની આશા જન્મી છે. અમેરિકી અધિકારીઓનો અંદાજ છે કે આગામી થોડા સપ્તાહમાં જ જહાજોની અવરજવર યુદ્ધ પહેલાના સામાન્ય સ્તર પર પહોંચી જશે.
