ચોમાસાની અનિશ્ચિતતા: શું ‘સુપર અલ-નીનો’ ભારતીય કૃષિ અને અર્થતંત્ર માટે પડકાર બનશે?
ભારતીય ખેતી અને અર્થતંત્રનો પાયો ‘ચોમાસુ’ છે. જ્યારે આ ચોમાસામાં વિલંબ થાય અથવા વરસાદ ખેંચાય, ત્યારે સમગ્ર દેશની ચિંતા વધી જાય છે. વર્ષ 2026 માં જૂન મહિનો પૂરો થવા આવ્યો છે, પરંતુ દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં હજુ પણ વાદળો માત્ર આભાસી હાજરી પૂરી રહ્યા છે. આ વર્ષે જૂન મહિનામાં છેલ્લા 146 વર્ષનો સૌથી ઓછો વરસાદ નોંધાતા વૈજ્ઞાનિકો અને હવામાનશાસ્ત્રીઓ આશ્ચર્ય અને ચિંતામાં છે. આ સ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘સુપર અલ-નીનો’ હોવાનું મનાઈ રહ્યું છે.
શું છે આ ‘સુપર અલ-નીનો’ અને તે કેવી રીતે અસર કરે છે?
‘અલ-નીનો’ એ પેસિફિક મહાસાગરના તાપમાન સાથે જોડાયેલી એક જટિલ ઘટના છે. જ્યારે વિષુવવૃત્તીય પેસિફિક મહાસાગરનું પાણી અસાધારણ રીતે ગરમ થાય છે, ત્યારે તે વૈશ્વિક પવનની દિશા અને વરસાદના ચક્રને બદલી નાખે છે. જેને આપણે ‘અલ-નીનો’ કહીએ છીએ. જ્યારે આ ગરમી ખૂબ વધારે હોય, ત્યારે તેને ‘સુપર અલ-નીનો’ કહેવામાં આવે છે. આ ઘટના ભારતીય ચોમાસાના પવનોને નબળા પાડે છે, જેના પરિણામે ભેજવાળા પવનો ભારતીય ભૂમિ તરફ પૂરતી માત્રામાં આવતા નથી અને વરસાદ ખેંચાઈ જાય છે.
છેલ્લા 25 વર્ષના આંકડા જોઈએ તો, અલ-નીનોની અસર છ વખત જોવા મળી છે, જેમાંથી પાંચ વખત દેશમાં દુષ્કાળ જેવી અથવા ખૂબ ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. આ વખતે પણ સ્થિતિ કંઈક આવી જ જોવા મળી રહી છે. કેરળમાં 4 જૂને સમયસર ચોમાસુ બેઠું તો ખરું, પણ 15 જૂન પછી તે જાણે થંભી ગયું.
ચોમાસાના વિલંબની ગંભીર અસર
હવામાન વિભાગ (IMD) ના અહેવાલો મુજબ, જૂન મહિનામાં સમગ્ર દેશમાં સરેરાશ કરતા 40 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે. પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર મધ્ય ભારતમાં છે, જ્યાં 60 ટકા જેટલી ઘટ જોવા મળી છે. જો વિભાગવાર વાત કરીએ તો:
પૂર્વોત્તર અને પૂર્વીય ભારતમાં 44 ટકા ઘટ.
દક્ષિણ ભારતમાં 30 ટકા ઓછો વરસાદ.
ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં 27 ટકા વરસાદની અછત.
રાજ્યોની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે. મેઘાલય જેવા વરસાદી પ્રદેશમાં પણ 82 ટકા અને ગુજરાતમાં 79 ટકા જેટલી ઘટ નોંધાવી છે. આ સ્થિતિ માત્ર ખેતી માટે જ નહીં, પરંતુ જળાશયોમાં પાણીના સ્તર માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે.
ગુજરાત: વાદળછાયા માહોલ અને વરસાદની રાહ
ગુજરાતની વાત કરીએ તો, રાજ્યભરના ખેડૂતો અને નાગરિકો આતુરતાથી મેઘરાજાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. જોકે, હવે આશાનું કિરણ દેખાઈ રહ્યું છે. હવામાન વિભાગે આગાહી કરી છે કે, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ, સાયક્લોનિક સર્ક્યુલેશન અને ટ્રફ – એમ ત્રણ સિસ્ટમ એક સાથે સક્રિય થઈ રહી છે.
સુરત પાસે લાંબા સમયથી અટવાયેલું ચોમાસુ હવે વેગ પકડી શકે છે. આવનારા દિવસોમાં ખાસ કરીને છોટાઉદેપુર, નર્મદા, ડાંગ અને તાપી જેવા દક્ષિણ ગુજરાતના જિલ્લાઓમાં ભારે વરસાદની શક્યતા છે. પંચમહાલથી લઈને વલસાડ સુધીના પટ્ટામાં 40-50 કિમીની ઝડપે ફૂંકાતા પવન સાથે મધ્યમ વરસાદી ઝાપટાં પડી શકે છે. 1 જુલાઈથી ગુજરાતમાં ચોમાસું વિધિવત જામશે તેવી આગાહી કરવામાં આવી છે. જોકે, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના કાંઠા વિસ્તારોમાં હજુ પણ ગરમી અને ઉકળાટની સ્થિતિ યથાવત રહેવાની છે. અમદાવાદ શહેરીજનોને વરસાદ માટે હજુ થોડા દિવસો પ્રતીક્ષા કરવી પડશે, ત્યાં સુધી તાપમાન 40 ડિગ્રીની આસપાસ જળવાઈ રહેશે.
શું 10 ટકા ઘટનું અનુમાન સાચું પડશે?
હવામાન નિષ્ણાંતોનું માનવું છે કે, ચોમાસુ ભલે મોડું આવ્યું હોય, પણ તે કુલ વરસાદમાં માત્ર 10 ટકા જેવો જ ઘટાડો લાવશે. ભૂતકાળમાં પણ 2019માં જ્યારે અલ-નીનોની અસર હતી, ત્યારે પણ દેશમાં સામાન્ય કરતા 10 ટકા વધુ વરસાદ નોંધાયો હતો. તેથી, ચોમાસાના વિલંબનો અર્થ એવો નથી કે આખું વર્ષ ખરાબ જશે. ઘણીવાર વિલંબથી આવતું ચોમાસુ અંતિમ સમયમાં ખૂબ જ સક્રિય થઈ જાય છે.
ખેતી પર અસર અને આગામી પડકારો
ભારતની મોટાભાગની ખેતી વરસાદ આધારિત છે. ચોમાસામાં વિલંબ થવાથી ખરીફ પાકના વાવેતરમાં વિલંબ થાય છે. ખાસ કરીને ડાંગર, કપાસ અને મગફળી જેવા પાકો માટે ચોમાસાની શરૂઆતનો વરસાદ અનિવાર્ય છે. ખેડૂતોને સલાહ આપવામાં આવે છે કે તેઓ હવામાન વિભાગની આગાહી મુજબ જ વાવેતરનું આયોજન કરે.
જ્યારે ચોમાસું ખેંચાય છે, ત્યારે જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેનો સીધો પ્રભાવ ભૂગર્ભ જળ સ્તર પર પણ પડે છે. શહેરોમાં પણ પાણીની અછતનો ભય ઉભો થાય છે. જોકે, સરકાર અને વહીવટીતંત્ર દ્વારા પણ જળાશયોના વ્યવસ્થાપન માટે અત્યારથી જ આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ચોમાસુ એ માત્ર એક મોસમ નથી, પરંતુ તે ભારતીય જીવનશૈલીનો હિસ્સો છે. અલ-નીનો જેવી વૈશ્વિક ઘટનાઓ આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ તેની સાથે કેવી રીતે અનુકૂલન સાધવું તે આપણા હાથમાં છે. જળ સંચય, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને ખેતીમાં આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવીને આપણે આવી અનિશ્ચિતતાઓ સામે ટકી શકીએ છીએ.
હાલમાં હવામાન વિભાગની આગાહી મુજબ, જુલાઈ મહિનામાં વરસાદી માહોલ સુધરવાની પૂરી શક્યતા છે. દેશભરમાં ખેડૂતો ફરી એકવાર ખેતરોમાં હળ ચલાવવા તૈયાર છે. આશા રાખીએ કે મેઘરાજા સમયસર આવી પહોંચે અને દેશના અર્થતંત્રને નવી ગતિ આપે. ગરમી અને ઉકળાટથી પરેશાન જનતા માટે જુલાઈનો પ્રથમ સપ્તાહ એક મોટી રાહત લઈને આવે તેવી અપેક્ષા છે.
