ઈરાનનું આકાશ અને અમેરિકાની હુંકાર: અયતોલ્લાહ ખમેનીની અંતિમવિધિ અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના દાયકાઓ જૂના તણાવે ફેબ્રુઆરી મહિનામાં એક વિનાશક વળાંક લીધો હતો. જ્યારે ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર હવાઈ હુમલા શરૂ થયા, ત્યારે મધ્ય પૂર્વના આકાશમાં યુદ્ધના વાદળો ઘેરાઈ ગયા હતા. આ સંઘર્ષના શિખરે, ૩૬ વર્ષ સુધી ઈરાનની સત્તાનું કેન્દ્ર રહેલા સર્વોચ્ચ નેતા અયતોલ્લાહ અલી ખમેનીનું અવસાન થયું. આજે, લગભગ ચાર મહિના બાદ, જ્યારે ઈરાન તેમના અંતિમ સંસ્કારની છ દિવસીય પ્રક્રિયા શરૂ કરી રહ્યું છે, ત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર આ ઘટનાક્રમ પર ટકેલી છે.
ટ્રમ્પનું વિવાદાસ્પદ નિવેદન અને યુદ્ધની જમીની હકીકત
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદનોએ રાજકીય ગરમાવો વધારી દીધો છે. માઉન્ટ રશમોર નજીક એક ભાષણ દરમિયાન ટ્રમ્પે આકરા શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, “અમે ઈરાનને જોરદાર ટક્કર આપી છે.” તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું કે, “અમે ઈરાનને અંતિમ સંસ્કાર માટે એક અઠવાડિયાની છૂટ આપી છે કારણ કે આપણે ઉદાર છીએ.” ટ્રમ્પના આ પ્રકારના નિવેદનો દર્શાવે છે કે આ યુદ્ધ માત્ર સરહદ પર નથી, પરંતુ તે શબ્દોના સ્તરે પણ એટલું જ તીવ્ર છે.
છ દિવસીય અંતિમવિધિ: પરંપરા અને યુદ્ધકાલીન મર્યાદાઓ
ઇસ્લામિક પરંપરા મુજબ, મૃત્યુના ૨૪ કલાકમાં દફનવિધિ કરવાની હોય છે, પરંતુ આ કિસ્સામાં યુદ્ધની સ્થિતિને કારણે વિલંબ થયો છે. ૪ જુલાઈના રોજ શરૂ થયેલી આ પ્રક્રિયા ૯ જુલાઈ સુધી ચાલશે. તેહરાનથી લઈને કુમ (Qom) અને અંતે મશહદ (Mashhad) સુધીની આ યાત્રા ઈરાની રાષ્ટ્રવાદ અને ધાર્મિક શ્રદ્ધાનું પ્રતીક બની ગઈ છે. તેહરાનમાં જમા થયેલી લાખોની મેદનીમાં અમેરિકા વિરોધી રોષ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જ્યાં લોકોના હાથમાં “#KillTrump” ના પોસ્ટરો ઈરાનના જનમાનસમાં રહેલા ગુસ્સાને વ્યક્ત કરે છે.
મોજતબા ખમેનીની ગેરહાજરી: સુરક્ષા કે રાજકીય રણનીતિ?
અયતોલ્લાહ ખમેનીના ઉત્તરાધિકારી તરીકે જોવામાં આવતા તેમના પુત્ર મોજતબા ખમેનીની અંતિમવિધિમાં ગેરહાજરીએ અનેક તર્ક-વિતર્કને જન્મ આપ્યો છે. ભારતમાં ઈરાની પ્રતિનિધિ અયતોલ્લાહ હકીમ ઈલાહીના જણાવ્યા અનુસાર, ઈઝરાયેલી ખતરા અને સુરક્ષા જોખમોને કારણે મોજતબાનું સાર્વજનિક રીતે હાજર રહેવું જોખમી છે. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે ઈરાનનું ઉચ્ચ નેતૃત્વ અત્યારે કેટલા ગંભીર સુરક્ષા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.
બાળકની અંતિમવિધિ: યુદ્ધની માનવીય કરુણતા
આ સમગ્ર રાજકીય અને સૈન્ય સંઘર્ષની વચ્ચે એક અત્યંત હૃદયદ્રાવક દ્રશ્ય અયતોલ્લાહના કોફિનની બાજુમાં જોવા મળ્યું છે—તેમની ૧૪ મહિનાની પૌત્રીનું નાનું કોફિન. આ દ્રશ્ય યુદ્ધની ક્રૂરતાનું જીવંત પ્રમાણ છે, જ્યાં નેતાઓની મહત્વાકાંક્ષાઓ અને રાષ્ટ્રીય હિતોની લડાઈમાં સામાન્ય નાગરિકો અને માસૂમ બાળકોએ કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ ઘટનાએ ઈરાની જનતામાં કરુણા અને રોષ બંનેના ભાવો જગાડ્યા છે.
અમેરિકા-ઈરાન ડીલ અને ભંગુર શાંતિ
છેલ્લા મહિને થયેલી સમજૂતી પછી બંને દેશો વચ્ચે અવારનવાર ગોળીબાર થવાના અહેવાલો મળે છે. આ સમજૂતી અત્યારે એક કાચના મહેલ જેવી છે, જે ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના નિષ્ણાતો માને છે કે જ્યાં સુધી બંને પક્ષો સૈદ્ધાંતિક હઠવાદ નહીં છોડે, ત્યાં સુધી મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ એક મૃગજળ જેવી જ રહેશે. ૪ જુલાઈનો દિવસ જે અમેરિકા માટે સ્વતંત્રતાનો પર્વ છે, તે જ દિવસે ઈરાનનું અંતિમ સંસ્કાર શરૂ થવું એ ઈતિહાસની એક કટાક્ષપૂર્ણ ઘટના છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સંઘર્ષની અસર
આ યુદ્ધની અસરો માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નથી. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં અસ્થિરતા અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં અવરોધોને કારણે સમગ્ર વિશ્વનું અર્થતંત્ર પ્રભાવિત થયું છે. ભારત જેવા દેશો માટે, જે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે આ પ્રદેશ પર નિર્ભર છે, આ સંઘર્ષ લાંબાગાળાની આર્થિક અસ્થિરતા ઊભી કરી શકે છે.
આગામી દિવસોમાં જ્યારે ૯ જુલાઈએ મશહદમાં દફનવિધિ સંપન્ન થશે, ત્યારે ઈરાન એક નવા યુગમાં પ્રવેશશે. અયતોલ્લાહ ખમેનીના અવસાન બાદ ઈરાનનું આંતરિક રાજકારણ કઈ દિશામાં વળશે અને નવી નેતાગીરી અમેરિકા સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરશે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. શું આ યુદ્ધવિરામ કાયમી બનશે કે ફરી એકવાર સંઘર્ષ વધુ તીવ્ર બનશે?
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધો માત્ર તબાહી જ લાવે છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો આ જટિલ સંબંધ માત્ર રાજકીય રમત નથી, પરંતુ લાખો પરિવારોની જીવાદોરી સાથે જોડાયેલો વિષય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની જવાબદારી છે કે તેઓ મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા આ આગને વધુ ફેલાતી અટકાવે, અન્યથા આ પ્રદેશનું ભવિષ્ય વધુ અનિશ્ચિત બનતું જશે.
