રશિયન ઓઈલ વિવાદમાં અમેરિકાનું નવું બિલ ભારત માટે બની શકે છે મુસીબત
વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિમાં ફરી એકવાર મોટી હલચલ મચી છે. જ્યાં એક તરફ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતો તણાવ કાચા તેલના ભાવને આસમાને લઈ જઈ રહ્યો છે, ત્યાં બીજી તરફ ભારત માટે વધુ એક ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકાના ચાર પ્રભાવશાળી સેનેટરોએ એક એવા નવા કાયદા (બિલ) ને આગળ વધારવાની જાહેરાત કરી છે, જે સીધી રીતે રશિયા પાસેથી તેલ અને ગેસ ખરીદનારા દેશોને નિશાન બનાવી શકે છે. જો આ બિલ કાયદાનું સ્વરૂપ લેશે, તો ભારત જેવા દેશો માટે તેમની ઉર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવી એક મોટો પડકાર બની શકે છે.
શું છે આ નવું અમેરિકન બિલ અને તેના અર્થ?
અમેરિકાના ડેમોક્રેટિક અને રિપબ્લિકન એમ બંને પક્ષના ચાર સિનિયર સેનેટરો—રિચર્ડ બ્લુમેન્થલ, જીન શાહીન, લિન્ડસે ગ્રેહામ અને રોજર વિકર—એ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સાથે મળીને રશિયા પર આર્થિક ગાળિયો કસવા માટે ‘સેન્ક્શનિંગ રશિયા એક્ટ’ (Sanctioning Russia Act) ને આગળ વધારવા પર સહમતિ દર્શાવી છે. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રશિયાની એ આવકને રોકવાનો છે, જેના કારણે તે યુક્રેન યુદ્ધ ચાલુ રાખવા માટે સક્ષમ બની રહ્યું છે.
સેનેટરોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે જે દેશો રશિયા પાસેથી તેલ, નેચરલ ગેસ, યુરેનિયમ અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો ખરીદી રહ્યા છે, તેઓ પરોક્ષ રીતે રશિયાની યુદ્ધ મશીનને મદદ કરી રહ્યા છે. તેને રોકવા માટે તેમણે અત્યંત કડક પગલાં લેવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
500 ટકા ટેરિફ: ‘હાડકાં તોડી નાખે તેવો’ આર્થિક પ્રહાર
આ પ્રસ્તાવિત કાયદાના શરૂઆતના ડ્રાફ્ટમાં સૌથી ચોંકાવનારી જોગવાઈ રશિયા પાસેથી ઉર્જા ખરીદનારા દેશોના સામાન અને સેવાઓ પર 500 ટકા સુધી અમેરિકન ટેરિફ લગાવવાની હતી. સેનેટર રિચર્ડ બ્લુમેન્થલે તેને ‘હાડકાં તોડી નાખે તેવો’ (Bone-crushing) પગલું ગણાવ્યું હતું. જોકે, તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, અંતિમ ડ્રાફ્ટમાં આ ટેરિફને થોડો નરમ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેની ગંભીરતા હજુ પણ ઓછી થઈ નથી.
આ બિલનો હેતુ માત્ર રશિયાને આર્થિક નુકસાન પહોંચાડવાનો નથી, પરંતુ એવા દેશોને નિરુત્સાહિત કરવાનો છે જે તેમની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે રશિયા પર નિર્ભર છે. અમેરિકાનું આ પગલું સીધી રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના નિયમો અને દેશોની સાર્વભૌમત્વ પર મોટો સવાલ ઉભો કરે છે.
શું ભારત માટે મુશ્કેલીઓ વધશે?
ભારત આ બાબતમાં હંમેશા પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિનો પક્ષધર રહ્યું છે. ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ રહ્યું છે કે તે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે ત્યાંથી તેલ ખરીદશે જ્યાંથી તેને સસ્તું અને સુલભ પડશે. જોકે, અમેરિકાના આ પ્રસ્તાવિત કાયદામાં ભારતનું નામ વારંવાર લેવામાં આવી રહ્યું છે. જૂન 2025માં સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામે સોશિયલ મીડિયા પર સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી હતી કે જો ભારત અને ચીન રશિયાને સમર્થન આપવાનું ચાલુ રાખશે, તો તેના પરિણામો તેમણે જ ભોગવવા પડશે.
આ બિલ ભારત માટે એક કૂટનીતિક કોયડા જેવું છે. જો અમેરિકા ખરેખર આ કાયદાનો અમલ કરે, તો ભારત સામે માત્ર બે જ રસ્તા બચશે: કાં તો તે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરે, જે ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર ભારે પડશે, અથવા અમેરિકાના કડક પ્રતિબંધો અને ટેરિફનો સામનો કરે.
શું રાહતની કોઈ આશા છે?
બિલમાં એક જોગવાઈ એવી પણ છે જે થોડી રાહત આપી શકે છે. તેમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિને એ અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે કે જો કોઈ દેશને છૂટ આપવી અમેરિકાના પોતાના ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’ હિતમાં હોય, તો તેને 180 દિવસ સુધી આ કાર્યવાહીમાંથી રાહત મળી શકે છે. આ સિવાય, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેને યુક્રેન યુદ્ધ સમાપ્ત કરાવવા માટે રશિયા પર દબાણ લાવવાનું એક સાધન માન્યું છે.
કુલ 84 સેનેટરોનું આ બિલને સમર્થન પ્રાપ્ત છે, જે તેની ગંભીરતા દર્શાવે છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવ છેલ્લા એક વર્ષથી વધુ સમયથી પડતર છે અને હજુ સુધી કાયદો બન્યો નથી, પરંતુ તેની વધતી ચર્ચા એ સંકેત આપી રહી છે કે આવનારા સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઉર્જાની રમત વધુ જટિલ બનવાની છે.
આ સ્થિતિ ભારત માટે એક ‘અગ્નિપરીક્ષા’ જેવી છે. એક તરફ ભારતનો રશિયા સાથે ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધ છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા સાથે ગહન આર્થિક અને કૂટનીતિક હિતો. આવનારા સમયમાં, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે કે ભારત પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા અને કૂટનીતિક સંતુલનને કેવી રીતે જાળવી રાખે છે. શું અમેરિકા ખરેખર ભારત જેવા મિત્ર રાષ્ટ્રો પર આ આર્થિક પ્રહાર કરશે, કે કૂટનીતિ દ્વારા કોઈ મધ્યમ માર્ગ કાઢવામાં આવશે? તે તો સમય જ કહેશે, પરંતુ એક વાત નક્કી છે—વૈશ્વિક રાજનીતિના આ બદલાતા સમીકરણોમાં ભારતને ખૂબ સમજી-વિચારીને ડગલાં ભરવા પડશે.
