સિંધુ જળ કરાર પર ભારતનું કડક વલણ: ચિનાબમાં ૫૦૦૦ મેગાવોટના હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ પર સરકારનો માસ્ટરપ્લાન
સિંધુ જળ કરાર (Indus Waters Treaty) ને લઈને કેન્દ્ર સરકારે પાકિસ્તાન સામે અત્યાર સુધીનું સૌથી કડક અને વ્યૂહાત્મક વલણ અપનાવ્યું છે. આતંકવાદ અને પરસ્પર વિશ્વાસના મુદ્દે પાકિસ્તાનની બેવડી નીતિ સામે ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે જૂનો કરાર હવે તેના મૂળ સ્વરૂપમાં આગળ વધી શકે નહીં. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ચિનાબ નદી પર આશરે ૫,૦૦૦ મેગાવોટથી વધુ ક્ષમતાના વિવિધ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સને રેકોર્ડ સમયમાં પૂર્ણ કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે પૂરી તાકાત લગાવી દીધી છે.
ભારત સરકારે પાકિસ્તાન સાથેની છ દાયકા જૂની ‘સિંધુ જળ સંધિ’ (Indus Waters Treaty) અંગે પોતાનું વલણ અત્યંત આકરું બનાવ્યું છે. એક વર્ષ પહેલા પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે આ કરારના અમલને સ્થગિત કરી દીધો હતો. હવે કેન્દ્ર સરકારી સૂત્રોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સંધિ તેની વર્તમાન સ્થિતિમાં પોતાની વ્યાવહારિક ઉપયોગિતા ગુમાવી ચૂકી છે અને સરહદ પારથી આતંકવાદ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ ન થાય ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન સાથે કોઈ સદ્ભાવના પૂર્ણ વાટાઘાટો શક્ય નથી.
ભારત સરકારની સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા હવે જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી વહેતી ચિનાબ નદી પર પ્રસ્તાવિત આશરે ૫,૦૦૦ મેગાવોટથી વધુ ક્ષમતા ધરાવતા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સને અત્યંત ઝડપથી પૂર્ણ કરવાની છે.
ચિનાબ નદી પરના મુખ્ય હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ
કેન્દ્ર સરકાર જે મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપથી પૂરા કરવા માટે કામ કરી રહી છે તેમાં ૧,૮૫૬ મેગાવોટનો સાવલકોટ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ, ૧,૦૦૦ મેગાવોટનો પાકલ ડુલ પ્રોજેક્ટ, ૮૫૦ મેગાવોટનો રતલ પ્રોજેક્ટ, ૬૨૪ મેગાવોટનો કિરુ પ્રોજેક્ટ અને ૫૪૦ મેગાવોટનો ક્વાર પ્રોજેક્ટ સમાવિષ્ટ છે.
સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કિરુ અને પાકલ ડુલ પ્રોજેક્ટનું કામ ચાલુ વર્ષના અંત સુધીમાં પૂરું કરી લેવાની ગણતરી છે, જ્યારે બાકીના પ્રોજેક્ટ્સ આગામી બેથી ત્રણ વર્ષમાં સંપૂર્ણ કાર્યરત થઈ જશે. આ પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર ભારતની સ્વચ્છ ઉર્જા જરૂરિયાતો અને નેશનલ પાવર ગ્રીડની સ્થિરતા માટે જ મહત્વના નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક વિકાસ અને ભારત માટે પોતાના કાયદેસરના પાણીના અધિકારોનો પૂરતો ઉપયોગ કરવા માટે અતિ મહત્વપૂર્ણ છે.
આતંકવાદ અને પરસ્પર વિશ્વાસનો મુદ્દો
૧૯૬૦ માં થયેલી સિંધુ જળ સંધિ સદ્ભાવના, શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ અને પરસ્પર વિશ્વાસના પાયા પર નિર્માણ પામી હતી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વિવાદો, યુદ્ધો અને લશ્કરી તણાવ છતાં ભારતે છ દાયકા સુધી આ કરારની તમામ શરતોનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કર્યું હતું. પરંતુ સામે પક્ષે પાકિસ્તાને ભારત વિરુદ્ધ સરહદ પારથી આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાનું ચાલુ રાખ્યું.
સરકારી સૂત્રોએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર માત્ર કાયદાકીય દસ્તાવેજ નથી હોતો, પરંતુ તે પરસ્પર સન્માન પર નભે છે. આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોને અલગ રાખી શકાય નહીં. જો ભવિષ્યમાં આ કરાર પર ફરી કોઈ ચર્ચા કરવી હશે, તો તે ભારતના સુધારેલા ડ્રાફ્ટ અને કડક શરતો મુજબ જ થશે.
વૈશ્વિક મંચ પર પાકિસ્તાનનો પ્રચાર અને ભારતનો જવાબ
પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ મુદ્દાને ઉઠાવીને પોતાની તરફેણમાં વાતાવરણ ઊભું કરવાના સતત પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. જોકે, ભારતે વૈશ્વિક સમુદાય સમક્ષ પોતાનો પક્ષ મજબૂતીથી રજૂ કર્યો છે કે આતંકવાદને ખાતમો આપવો એ જ કોઈ પણ પ્રકારના સહયોગ માટેની પ્રાથમિક અને અનિવાર્ય શરત છે.
ચિનાબ નદીના પાણીનો મહત્તમ અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરીને ભારત પોતાની જળ સુરક્ષા (Water Security) ને વધારવા માંગે છે. આધુનિક રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટ દ્વારા ભારત એ સુનિશ્ચિત કરશે કે સિંધુ બેસિનમાંથી દેશના હિસ્સાનું પાણી એક ટીપું પણ વેડફાયા વિના દેશના સર્વાંગી વિકાસ અને ઊર્જા લક્ષ્યો માટે વપરાય.
