પીએમ એએમ (Pan Am) વિમાન દુર્ઘટનાના ૭૪ વર્ષ બાદ મળી આવ્યો ભંગાર: જેણે બદલી નાખી હતી ફ્લાઈટ સેફ્ટીની પૂરી વ્યાખ્યા
આજના સમયમાં જ્યારે પણ આપણે કોઈ હવાઈ મુસાફરી (ફ્લાઈટ) કરીએ છીએ, ત્યારે વિમાન ઉડાન ભરતા પહેલા ફ્લાઈટ અટેન્ડન્ટ્સ આપણને ઇમરજન્સી એક્ઝિટ, લાઇફ જેકેટ ક્યાં રાખેલા છે અને તેને કેવી રીતે ફુલાવવા તેની વિગતવાર માહિતી આપે છે. આ પ્રક્રિયા આજે દરેક કમર્શિયલ ફ્લાઈટ માટે એક સામાન્ય અને અનિવાર્ય નિયમ બની ગઈ છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ‘સેફ્ટી બ્રીફિંગ’ (Safety Briefing) ની શરૂઆત ક્યારે અને કેવી રીતે થઈ હતી? આ પાછળ એક એવો દર્દનાક ઇતિહાસ અને મોટો અકસ્માત છુપાયેલો છે, જેણે આખી એવિએશન ઇન્ડસ્ટ્રી (ઉડ્ડયન ઉદ્યોગ) ની સુરક્ષા માર્ગદર્શિકાને કાયમ માટે બદલી નાખી હતી. તાજેતરમાં, આ ઐતિહાસિક અકસ્માત સાથે જોડાયેલા પીએમ એએમ (Pan Am) ના ડૂબેલા વિમાનના ભંગારને દરિયાના ઊંડાણમાંથી શોધી કાઢવામાં આવ્યો છે, જેણે ફરી એકવાર ભૂતકાળની યાદો તાજી કરી દીધી છે.
શું બન્યું હતું ૭૪ વર્ષ પહેલાં? (ક્લિપર એન્ડિયરની કરુણ કહાની)
આ ઘટના ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૫૨ ની છે. પીએમ એએમ (Pan Am) એરલાઇન્સનું ‘ક્લિપર એન્ડિયર’ (Clipper Endeavor) નામનું ડગ્લાસ ડીસી-૪ (DC-4) પ્રકારનું ચાર એન્જિનવાળું પ્રોપેલર એરલાઈનર વિમાને પ્યુર્ટો રિકોથી ઉડાન ભરી હતી. ઉડાન ભર્યાની થોડીવારમાં જ વિમાનના બે એન્જિન ફેઇલ થઈ ગયા, જેના કારણે પાઇલટે પ્યુર્ટો રિકોના કિનારા નજીક એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં ઈમરજન્સી લેન્ડિંગ (સખત લેન્ડિંગ) કરવાની ફરજ પડી હતી.
વિમાનમાં કુલ ૬૪ મુસાફરો અને ૫ ક્રૂ મેમ્બર્સ સવાર હતા. શ શરૂઆતમાં સદભાગ્યે તમામ મુસાફરો અને ક્રૂ મેમ્બર્સ આ હાર્ડ લેન્ડિંગમાં જીવિત બચી ગયા હતા. પરંતુ તે પછી જે બન્યું તેણે મોટો ઇતિહાસ રચી દીધો. વિમાન પાણી પર સફળતાપૂર્વક ઉતર્યા પછી અચાનક મુસાફરોમાં ભારે અફરાતફરી અને ગભરાટ ફેલાઈ ગયો. મુસાફરોને સમજ જ નહોતી પડી રહી કે લાઇફ જેકેટ ક્યાં છે અને તેને કેવી રીતે પહેરવા. બીજી તરફ ક્રૂ મેમ્બર્સ પણ લાઇફ રાફ્ટ (બચાવ નાવડી) બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલી અનુભવી રહ્યા હતા. પરિણામે, પરિસ્થિતિ એટલી વણસી ગઈ કે થોડીવારમાં જ આખું વિમાન સમુદ્રમાં ડૂબી ગયું. આ દુર્ઘટનામાં ૫૨ લોકોના કરુણ મોત થયા હતા, જ્યારે માત્ર ૧૭ લોકો જ જીવિત બચી શક્યા હતા. જેમાંથી ૩૯ લોકોના મૃતદેહો ક્યારેય મળી શક્યા નહોતા.
કેવી રીતે શરૂ થઈ ફ્લાઈટ સેફ્ટી બ્રીફિંગની અનિવાર્યતા?
આ ભયાનક દુર્ઘટનાના તપાસ અહેવાલોમાં બહાર આવ્યું કે વિમાન પાણી પર ઉતર્યા બાદ પણ લોકો એટલા માટે ડૂબી ગયા કારણ કે તેમની પાસે કટોકટીના સમયે શું કરવું તેની પૂરતી માહિતી કે ટ્રેનિંગ નહોતી. મુસાફરો પેનિક થઈ ગયા હતા અને સમયસર સલામતીના સાધનો શોધી શક્યા નહોતા.
આ કરુણ ઘટના એવિએશન સેફ્ટીના ક્ષેત્રમાં એક મોટો વળાંક સાબિત થઈ. આ અકસ્માત બાદ સરકારી અને એવિએશન એજન્સીઓએ કડક નિયમો બનાવ્યા. આ ઘટનાના પડઘા રૂપે જ આજની આધુનિક ફ્લાઈટ્સમાં ઉડાન ભરતા પહેલા મુસાફરોને સેફ્ટી બ્રીફિંગ આપવાની અનિવાર્ય શરત દાખલ કરવામાં આવી. ફ્લાઈટ અટેન્ડન્ટ્સ દ્વારા ઇમરજન્સી દરવાજા ક્યાં છે, લાઇફ જેકેટ ક્યાં મૂકેલા છે અને તેને કેવી રીતે ફુલાવવા તેની માહિતી આપવાની આખી પદ્ધતિ આ જ દુર્ઘટનાની દેણ છે.
દાયકાઓ જૂનું રહસ્ય: સમુદ્રના તળિયેથી મળી આવ્યો ભંગાર
આ ઘટનાને ૭૪ વર્ષ વીતી ગયા, પરંતુ તે વિમાન ક્યાં ડૂબ્યું હતું તેનું ચોક્કસ સ્થળ રહસ્ય રહ્યું હતું. ૨૦૧૯ માં એર/સી હેરિટેજ ફાઉન્ડેશનના પ્રમુખ રુસ મેથ્યુઝ (Russ Matthews) નું ધ્યાન ફ્લોરિડાના કિનારે ધોવાઈને આવેલા આ ફ્લાઇટના એક લગેજ ટેગ પર પડ્યું. આ ઐતિહાસિક મહત્વની વસ્તુએ તેમને આ મામલે વધુ ઊંડાણપૂર્વક શોધખોળ કરવા પ્રેયર્ા.
વર્ષોની મહેનત, કોસ્ટ ગાર્ડ અને પીએમ એએમ એરલાઇન્સના પુરાતની આર્કાઇવ્સ તેમજ ૫૨ વર્ષ પહેલાં આ દુર્ઘટનાને નજરે જોનારા એરફોર્સના પાઇલટ્સ દ્વારા બનાવાયેલા નકશાના આધારે સંશોધકોએ એક ચોક્કસ સર્ચ એરિયા નક્કી કર્યો. આ કામમાં અંડરસી એક્સપ્લોરેશન ફર્મ ‘ડીપ સી વિઝન’ (Deep Sea Vision) ના સીઈઓ ટોની રોમિયો અને ડિસ્કવરી ચેનલના ‘એક્સપિડિશન અનનૌન’ શોના હોસ્ટ જોશ ગેટ્સ પણ જોડાયા.
આ વર્ષે જૂનમાં, અત્યાધુનિક ઓટોનોમસ સોનાર ડ્રોન (જે અગાઉ લશ્કરી ઉપયોગ માટે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા) ની મદદથી પ્યુર્ટો રિકોના ઉત્તરી કિનારે આશરે ૨,૦૦૦ ફૂટ (૬૦૦ મીટર) ની ઊંડાઈએ સમુદ્રના તળિયે આ વિમાનનો ફ્યુઝલેજ (મુખ્ય ભાગ) અને પૂંછડીનો ભાગ સુરક્ષિત સ્થિતિમાં મળી આવ્યો. ડ્રોન દ્વારા મોકલવામાં આવેલી તસવીરોમાં પીએમ એએમના પ્રખ્યાત વિંગ્ડ લોગો અને વિમાનનું નામ સ્પષ્ટપણે વાંચી શકાતું હતું, જેનાથી ખાતરી થઈ ગઈ કે આ તે જ ઐતિહાસિક ‘ક્લિપર એન્ડિયર’ છે.
પરિવારો માટે શાંતિ અને ભવિષ્યની આશા
આ શોધ માત્ર ઇતિહાસના પાના ઉઘાડવા માટે નથી, પરંતુ તે એ પરિવારો માટે પણ એક ભાવનાત્મક ક્ષણ છે જેમણે દાયકાઓ પહેલા પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા હતા. શોધકર્મીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સ્થળને કોઈપણ પ્રકારે નુકસાન નહીં પહોંચાડવામાં આવે કારણ કે તે એક પવિત્ર સ્મારક અથવા કબર સમાન છે. આ ઉપરાંત, આ પ્રકારની આધુનિક અંડરવોટર ટેકનોલોજીની સફળતા જોઈને અન્ય મહાસાગરોમાં ગુમ થયેલા વિમાનો (જેવા કે મલેશિયા એરલાઇન્સની ફ્લાઈટ 370) ના પરિવારોમાં પણ નવેસરથી આશા જાગી છે.
આજની પેઢી જ્યારે પણ વિમાનમાં બેસીને સલામતીના પાઠ સાંભળે છે, ત્યારે તેઓ કદાચ એ નથી જાણતા કે આ નાનકડી માહિતી પાછળ ૫૨ નિર્દોષ જીવોના બલિદાન અને એક ભયાનક દુર્ઘટનાનો લાંબો ઇતિહાસ છુપાયેલો છે. આ શોધ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ઉડ્ડયન ક્ષેત્રે આજની જે સુરક્ષા આપણે માણીએ છીએ, તે ભૂતકાળની મોટી ભુલો અને દુર્ઘટનાઓમાંથી શીખીને ઘડવામાં આવી છે.
