ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ફરી ભડકો: બ્રેન્ટ ક્રૂડ $૯૦ ને પાર થતાં વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ફાળ
પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલો ભૂરાજકીય તણાવ (Geopolitical Tension) હવે વધુ વ્યાપક અને ગંભીર રૂપ ધારણ કરી રહ્યો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષમાં હવે અન્ય ક્ષેત્રીય દેશોની પરોક્ષ કે પ્રત્યક્ષ એન્ટ્રી થતાં વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ચિંતાનો માહોલ સર્જાયો છે.
આ નવા ઘટનાક્રમ વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ફરી એકવાર તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે અને બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) પ્રતિ બેરલ $૯૦ ની મહત્વપૂર્ણ સપાટી વટાવી ગયું છે.
સંઘર્ષનો વિસ્તાર અને ઉર્જા પુરવઠા પર નવું સંકટ
છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) રહ્યું છે, જે વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાના આશરે ૨૦ ટકા વહન કરે છે. અગાઉ આ માર્ગ પર અવરોધ ઊભા થતાં ક્રૂડના ભાવ ૧૨૦ ડોલર સુધી પહોંચી ગયા હતા, પરંતુ બાદમાં પરિસ્થિતિ થોડી શાંત થતાં ભાવ ૭૦ થી ૭૫ ડોલરની રેન્જમાં આવી ગયા હતા.
જોકે, આ વખતે ચિંતાનું સ્વરૂપ બદલાયું છે. હવે આ સંઘર્ષની અસર માત્ર હોર્મુઝ સુધી સીમિત ન રહેતાં લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને બાબ અલ-મંડેબ સ્ટ્રેટ સુધી વિસ્તરી રહી છે, જે સાઉદી અરેબિયા અને ઇજિપ્ત જેવા દેશોના દરિયાઈ વેપાર માર્ગોને અસર કરે છે.
નિષ્ણાતોના મતે, જો આ બંને મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગો પર શિપિંગ અવરોધાશે, તો વિશ્વના લગભગ ૪૦ ટકા ઉર્જા પુરવઠાને અસર થઈ શકે છે, જે અભૂતપૂર્વ ઊર્જા સંકટ નોતરી શકે છે.
બજારની વર્તમાન સ્થિતિ અને ભાવનો ગ્રાફ
છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી બેન્ચમાર્ક WTI ક્રૂડના ભાવ $૮૦ થી $૮૫ ની વચ્ચે અને બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ $૮૫ થી $૯૦ પ્રતિ બેરલ વચ્ચે અથડાઈ રહ્યા હતા.
બુધવારે રાત્રે વેપાર દરમિયાન બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ વધીને $૯૦.૮૫ ની આસપાસ પહોંચી ગયું હતું, જ્યારે ડબલ્યુટીઆઈ પણ $૮૫ ની ઉપર ટ્રેડ થઈ રહ્યું હતું. અમેરિકાના ક્રૂડ ઓઇલના ભંડાર (US Crude Stocks) માં અપેક્ષા કરતાં વધુ ઘટાડો નોંધાતાં પુરવઠાની અછતની ચિંતાઓ વધુ ઘેરી બની છે.
ભારત પર શું થશે અસર?
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦ ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશથી આયાત કરે છે. પરિણામે, વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં થતો સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર સીધો અને ઊંડો પ્રભાવ પાડે છે:
-
ઇંધણના ભાવ અને ફુગાવામાં વધારો: જો બ્રેન્ટ ક્રૂડ લાંબા સમય સુધી $૯૦ થી ઉપર રહેશે, તો તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પર દબાણ વધશે. આના પરિણામે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારવાની ફરજ પડી શકે છે, જેથી દેશમાં મોંઘવારી (Inflation) વધી શકે છે.
-
ચાલુ ખાતાની ખાધ અને રૂપિયો: તેલ મોંઘું થવાથી ભારતનું આયાત બિલ (Import Bill) નોંધપાત્ર રીતે વધી જશે. આનાથી ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) ચોડાશે અને યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ આવશે, જેનાથી અન્ય આયાતી વસ્તુઓ પણ મોંઘી થઈ શકે છે.
શું ક્રૂડ $૧૦૦ ની સપાટી વટાવશે?
કોમોડિટી વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, હાલમાં ક્રૂડના ભાવમાં ‘રિસ્ક પ્રીમિયમ’ (Risk Premium) જોડાયેલું છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે ભાવ માત્ર પુરવઠાની અછતને કારણે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં સર્જાનારા જોખમોના ભયથી વધી રહ્યા છે.
જો હોર્મુઝ કે લાલ સમુદ્રમાં તેલ ટેન્કરો પર હુમલા વધશે અથવા લશ્કરી સંઘર્ષ વધુ વિસ્ફોટક બનશે, તો બ્રેન્ટ ક્રૂડ ફરી એકવાર પ્રતિ બેરલ $૧૦૦ ની સપાટી વટાવી શકે છે. જોકે, મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા તણાવ ઘટે તો બજારને થોડી રાહત મળી શકે છે.
