અમેરિકાના કડક પ્રતિબંધો: ઈરાનની મદદ કરવા બદલ ભારતીય કંપની સહિત છ સંસ્થાઓ પર કાર્યવાહી
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર જગતમાં હાલમાં એક મોટી હલચલ મચી ગઈ છે. અમેરિકાએ ઈરાનની વિવાદાસ્પદ એરલાઈન ‘મહાન એર’ (Mahan Air) ને સમર્થન આપવાના ગંભીર આક્ષેપ સાથે ભારતની એક કંપની સહિત કુલ છ સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓ પર આકરા પ્રતિબંધો લાદી દીધા છે. આ પગલાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો દોર શરૂ થઈ ગયો છે. ખાસ કરીને ભારતીય કંપનીનું નામ આ યાદીમાં સામેલ થવાથી વ્યાપારી અને રાજદ્વારી વર્તુળોમાં અનેક પ્રકારના તર્ક-વિતર્ક થઈ રહ્યા છે.
ભારતીય કંપની ‘સ્કીઝ ટ્રાવેલ્સ’ પર શિકંજો
અમેરિકી સરકારે જે કંપનીઓ સામે પ્રતિબંધોની જાહેરાત કરી છે, તેમાં ભારત સ્થિત ‘સ્કીઝ ટ્રાવેલ્સ એન્ડ લોજિસ્ટિક્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ’ (Skeies Travels and Logistics Pvt Ltd) નું નામ પણ સામેલ છે. પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, આ કંપનીના મુખ્ય કાર્યાલયો ભારતના શ્રીનગર અને નવી દિલ્હી ખાતે આવેલા છે.
અમેરિકી નાણા વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ ભારતીય કંપની ઈરાનની પ્રતિબંધિત એરલાઈન ‘મહાન એર’ માટે જનરલ સેલ્સ એજન્ટ (GSA) તરીકે કામ કરી રહી હતી. કંપનીએ પોતે પણ પોતાની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર આ બાબતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે તે મહાન એરની સેવાઓ સાથે સંકળાયેલી છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ પ્રકારના વ્યવસાયિક સહયોગથી ઈરાનને પરોક્ષ રીતે વૈશ્વિક સ્તરે મદદ મળી રહી છે.
યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટ તરફથી ગંભીર આરોપો
અમેરિકી ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટ (નાણા વિભાગ) દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા નિવેદનમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે આ સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓએ ઈરાનના ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ને નાણાકીય, લૉજિસ્ટિક્સ અને વ્યવસાયિક સહાયતા પૂરી પાડી છે.
અમેરિકાની નજરમાં IRGC એક આતંકવાદી સંગઠન છે, અને તેને મદદ કરનાર કોઈપણ પક્ષ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. યુએસ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે પોતાના નિવેદનમાં ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે, “જે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે સંસ્થા IRGC અથવા મહાન એરને નાણાકીય સેવાઓ, લોજિસ્ટિક્સ કે વ્યાપારી સહયોગ આપી રહી છે, તે સીધી કે આડકતરી રીતે આતંકવાદી સંગઠનને જ મદદ કરી રહી છે.” તેમણે ઉમેર્યું હતું કે અમેરિકી સરકાર આવી તમામ સંસ્થાઓની ઓળખ કરીને તેમને વૈશ્વિક સ્તરે બેનકાબ કરતી રહેશે અને તેમને અમેરિકી નાણાકીય પ્રણાલીથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દેશે.
ક્યારથી શરૂ થઈ હતી કડી? અને શું છે આરોપો?
અમેરિકી તપાસ એજન્સીઓ અને ટ્રેઝરી વિભાગના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતીય કંપની ‘સ્કીઝ ટ્રાવેલ્સ’ દ્વારા વર્ષ 2020 થી મહાન એરના જનરલ સેલ્સ એજન્ટ તરીકે કામકાજની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. કંપનીએ મહાન એરના વ્યવસાયિક સંચાલનને ભારતમાં અને અન્ય સ્તરે વેગ આપવા માટે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેને અમેરિકાએ પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પ્રતિબંધોનીતિનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે.
બીજી બાજુ, મહાન એર પોતે લાંબા સમયથી અમેરિકાના નિશાના પર છે. મહાન એર ભલે સત્તાવાર રીતે પોતાને એક નાગરિક ઉડ્ડયન (સિવિલ એવિએશન) કંપની તરીકે રજૂ કરતી હોય, પરંતુ અમેરિકાનું આરોપ છે કે તે લાંબા સમયથી IRGC અને તેની કુડ્સ ફોર્સની ગુપ્ત ગતિવિધિઓમાં સહાય કરતી રહી છે.
મહાન એર પર કેવા પ્રકારના ગંભીર આરોપો છે?
અમેરિકી પ્રશાસનના દાવા મુજબ, મહાન એર પર અગાઉ પણ અનેક પ્રતિબંધો લાગેલા છે કારણ કે આ એરલાઈને કથિત રીતે નીચે મુજબની ગતિવિધિઓમાં સાથ આપ્યો છે:
IRGC-કુડ્સ ફોર્સના સૈન્ય કર્મચારીઓની વિદેશયાત્રાની વ્યવસ્થાઓ ગોઠવવી.
વિવિધ સૈન્ય પ્રશિક્ષણ ગતિવિધિઓમાં લોજિસ્ટિક્સ સહયોગ આપવો.
ડ્રોન (UAVs) અને ઘાતક હથિયારોના પરિવહનમાં ગુપ્ત રીતે મદદ કરવી.
આવા ગંભીર કારણોસર જ મહાન એર અગાઉ પણ પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધોનો ભોગ બની ચૂકી છે, અને હવે તેને સહયોગ આપતી અન્ય કંપનીઓ પર પણ સકંજો કસાયો છે.
ચીન અને રશિયાની કંપનીઓ પણ ફસાઈ
આ પ્રતિબંધોની યાદીમાં માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ અન્ય મોટા દેશોની કંપનીઓ પણ સામેલ છે. અમેરિકાએ ચીન અને રશિયાની કંપનીઓ સામે પણ કડક પગલાં લીધાં છે:
ચીનની કંપનીઓ: શાંઘાઈ વિંગ્સ ઈન્ટરનેશનલ લોજિસ્ટિક કંપની અને શાંઘાઈ એલીટ ઈન્ટરનેશનલ ટ્રાવેલ કંપની.
ચીની નાગરિક: ચીનના નાગરિક તાંગ ઝન (Tang Zan) પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેઓ શાંઘાઈ વિંગ્સના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને શાંઘાઈ એલીટના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર હોવાની સાથેસાથે તેમાં 50 ટકા હિસ્સેદારી ધરાવે છે.
રશિયાની કંપની: રશિયાની ‘કાર્ગો પ્રાઈવેટ લિમિટેડ’ નામની કંપનીને પણ આ યાદીમાં આવરી લેવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, અમેરિકાએ ‘ડાડેનેગર સ્ટાર્ટઅપ સ્ટુડિયો’ નામના એક સ્ટુડિયોને પણ IRGC સાથે જોડાયેલી ફ્રન્ટ કંપની ગણાવીને પ્રતિબંધિત કરી દીધો છે. આ સ્ટુડિયો પર આરોપ છે કે તે એક વેબસાઈટના માધ્યમથી અમેરિકી અને ઈઝરાયેલી સૈન્ય ઉપકરણોની ભૌગોલિક સ્થિતિ (લોકેશન) ની જાણકારી એકત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો, જેથી તેનો ઉપયોગ ઈરાની સૈન્ય અભિયાનોમાં થઈ શકે.
આ પ્રતિબંધોની વૈશ્વિક અને વ્યાપારી અસરો શું થશે?
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નિષ્ણાતોના મતે, અમેરિકા દ્વારા લાગુ કરવામાં આવતા આવા પ્રતિબંધોની અસર ખૂબ જ વ્યાપક અને ગંભીર હોય છે.
સંપત્તિઓ જપ્ત (Asset Freeze): આ પ્રતિબંધોની સીધી અસર એ થશે કે લિસ્ટેડ સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓની અમેરિકાની હદમાં અથવા અમેરિકી અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવતી તમામ સંપત્તિઓ ફ્રીઝ થઈ જશે.
વ્યવહાર પર પ્રતિબંધ: કોઈપણ અમેરિકી નાગરિક કે કંપની આ પ્રતિબંધિત સંસ્થાઓ સાથે કોઈપણ પ્રકારનો વ્યાપારી કે નાણાકીય લેણદેણ કરી શકશે નહીં.
આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકિંગ પર અસર: આ વૈશ્વિક પ્રતિબંધો હોવાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ (જેમ કે વૈશ્વિક બેંકો) પણ આ કંપનીઓ સાથે વ્યાપાર કરવાનું ટાળશે, જેનાથી તેમના બિઝનેસ પર મોટો ફટકો પડી શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ભારત અને અન્ય દેશોના વિદેશી વેપાર તથા કૂટનીતિ માટે એક મોટો પડકાર બનીને ઉભરી આવ્યો છે, અને આગામી દિવસોમાં આ મામલે ભારતીય કંપની તરફથી કેવા પગલાં લેવાય છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
