હોર્મુઝની અસમંજસ: ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે દરિયાઈ માર્ગ મુદ્દે સહમતી, પરંતુ યુદ્ધવિરામ અને વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટ પર સવાલો યથાવત
વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા પરિવહન માર્ગ ગણાતા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) પર મહિનાઓથી ચાલી રહેલા તણાવ અને યુદ્ધ વચ્ચે એક આશાનું કિરણ દેખાયું છે. ઈરાને મંગળવારે જાહેરાત કરી હતી કે તેણે પર્શિયન અખાતમાં દરિયાઈ વાહતુકને ફરીથી સુરક્ષિત અને નિયમિત કરવાના હેતુથી ઓમાન સાથે એક પ્રસ્તાવિત શિપિંગ રૂટ પર પ્રાથમિક સમજૂતી સાધી લીધી છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા પાંચ-છ મહિનાથી ચાલી રહેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષ બાદ વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો હતો. આ સ્થિતિમાં ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેની આ દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોને જળમાર્ગ આંશિક રીતે ફરી ખોલવા તરફનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કદમ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
જોકે, ઈરાનની સત્તાવાર ચેનલો અને રાજદ્વારી નિવેદનો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ કરારનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની તુરંત જ સંપૂર્ણપણે તમામ જહાજો માટે ખુલ્લી મુકાઈ જશે. આ સમગ્ર મામલો અમેરિકા સાથેના તેના વણસેલા સંબંધો, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને ઈરાનની આંતરિક રાજકીય અસ્થિરતા સાથે ઊંડેથી જોડાયેલો છે.
ઈરાન-ઓમાન વાટાઘાટો અને પ્રસ્તાવિત ‘અસ્થાયી માર્ગ’
ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બઘાઈએ ટેલિગ્રામ પર એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે તેહરાન અને મસ્કત (ઓમાનની રાજધાની) વચ્ચે એક સંયુક્ત નિવેદન આખરી ઓપ લઈ રહ્યું છે. બંને દેશો વચ્ચેની વાટાઘાટો આગળ વધી રહી છે અને જો કોઈ “ત્રીજો પક્ષ” (અમેરિકા અને ઈઝરાયેલનો પરોક્ષ ઉલ્લેખ) આ પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ નહીં ઊભો કરે, તો ટૂંક સમયમાં જ એક ઔપચારિક સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે.
બીજી તરફ, ઈરાનના નાયબ વિદેશ મંત્રી કાઝેમ ગરીબાબાદીના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાન અને ઓમાન હાલમાં માત્ર ૨ થી ૪ મહિના માટે એક ‘અસ્થાયી માર્ગ’ (Temporary Route) બનાવવાની વાટાઘાટો કરી રહ્યા છે. આ યોજના હેઠળ જહાજી વાહતુકનો મોટો હિસ્સો ઈરાનની પ્રાદેશિક જળસીમામાંથી પસાર થશે. ગરીબાબાદીએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ મર્યાદિત સમજૂતીનો અર્થ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું પૂર્ણપણે પુનઃપ્રારંભ નથી.
દરમિયાન, ઈરાની સ્ટેટ ટેલિવિઝને પણ એ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે જળમાર્ગનું સંપૂર્ણ સંચાલન પુનઃશરૂ થવું એ અમેરિકા પોતાના આક્રમક વલણમાં કેટલો સુધારો કરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.
હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીનું વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક મહત્વ
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલી એક સાંકડી પરંતુ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સામુદ્રધુની છે. વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઈલ પુરવઠાનો લગભગ ૨૦ ટકા હિસ્સો આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. પર્શિયન અખાતના અગ્રણી તેલ ઉત્પાદક દેશો જેવા કે સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક, યુએઇ, કુવૈત અને કતાર પોતાના ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG)ની નિકાસ માટે આ જ જળમાર્ગ પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર છે.
યુદ્ધ દરમિયાન સર્જાયેલું સંકટ:
આયાત-નિકાસ પર અંકુશ: ઈરાને વાણિજ્યિક જહાજો પાસેથી પસાર થવાની પરવાનગી માગવાની અને કસ્ટમ ફી વસૂલવાની શરત મૂકી હતી.
જહાજો પર હુમલા: શરતોનો અનાદર કરનારા જહાજો પર ઈરાની નૌકાદળે હુમલા કર્યા હતા.
અમેરિકી નાકાબંધી: વળતા પ્રહાર તરીકે અમેરિકાએ ઈરાની બંદરો પર આર્થિક અને લશ્કરી નાકાબંધી કરી હતી, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચે અગાઉ થયેલો અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ ભંગ થયો હતો.
ક્રૂડ ઓઇલના વૈશ્વિક બજાર પર પડેલી અસર
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેની સહમતીના સમાચાર બહાર આવતા જ વૈશ્વિક તેલ બજારમાં તુરંત પ્રતિક્રિયા જોવા મળી હતી. હોર્મુઝમાંથી તેલ પુરવઠો ફરી શરૂ થવાની આશાએ કાચા તેલના ભાવમાં નરમ વલણ નોંધાયું હતું.
બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude): પ્રતિ બેરલ $૭૯ ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું હતું.
વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI): અઠવાડિયાના પ્રારંભિક સત્રોમાં ૧૧ ટકાના ઘટાડા બાદ પ્રતિ બેરલ $૭૫ ની આસપાસ પહોંચી ગયું હતું.
જોકે, તેલ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ સમજૂતી અમલમાં આવે તો પણ જહાજના માલિકો અને વીમા કંપનીઓ માટે જોખમ સંપૂર્ણપણે ટળશે નહીં. પર્શિયન અખાતમાં સક્રિય શટલ પ્રોગ્રામ (Shuttle Program) મારફતે અત્યારે પણ ચોરીછૂપીથી તેલની હેરફેર ચાલુ જ છે અને સ્થિતિ સંપૂર્ણ સામાન્ય થવામાં હજુ લાંબો સમય લાગી શકે છે.
વોશિંગ્ટનનું વલણ અને ટ્રમ્પની પ્રતિક્રિયા
અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે મંગળવારે રાત્રે લોસ એન્જલસમાં પત્રકારો સાથે વાતચીતમાં દાવો કર્યો હતો કે હોર્મુઝ મામલે વાતચીત “ખૂબ જ સારી રીતે આગળ વધી રહી છે” અને આગામી ૪૮ કલાકમાં કોઈ મોટો નિર્ણય સામે આવી શકે છે. ટ્રમ્પે અગાઉ પણ આવા રાજદ્વારી દાવોઓ કર્યા છે, જોકે બાદમાં કોઈ કાયમી ઉકેલ મેળવવો મુશ્કેલ સાબિત થયો છે.
બીજી તરફ, વ્હાઇટ હાઉસે ઈરાન-ઓમાન કરાર અંગે સત્તાવાર ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. ઈરાન સાથેનું આ યુદ્ધ હવે છઠ્ઠા મહિનામાં પ્રવેશી ચૂક્યું છે, જેને ટ્રમ્પે શરૂઆતમાં માત્ર થોડા અઠવાડિયામાં સમાપ્ત કરવાનો દાવો કર્યો હતો. ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં ઊભા થયેલા આ સંકટને કારણે યુએસમાં ઉર્જાના ભાવો વધ્યા છે, જે વર્ષના અંતમાં યોજાનારી અમેરિકી મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ (Midterm Elections) માટે ટ્રમ્પ અને રિપબ્લિકન પાર્ટી માટે મોટો રાજકીય પડકાર બની ગયો છે.
અમેરિકાના ઉપપ્રમુખ જે.ડી. વેન્સે એક ઈન્ટરવ્યુમાં સ્વીકાર્યું હતું કે ઈરાનની આંતરિક રાજકીય કટોકટી અને ઈરાની નેતાઓમાં જોવા મળતા આંતરિક મતભેદોને કારણે પણ વાટાઘાટોમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
ઈરાનનું આંતરિક સંકટ અને સર્વોચ્ચ નેતાની ગેરહાજરી
દરમિયાન, ઈરાનના પ્રમુખ મસૂદ પિઝેશકિયાને દેશના સ્ટેટ ટીવી પર આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં સ્વીકાર્યું હતું કે ઈરાન હાલમાં ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછીના તેના “સૌથી મુશ્કેલ તબક્કા” માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
ઈરાનની આંતરિક સ્થિતિ અત્યંત જટિલ બની ગઈ છે:
૧. સર્વોચ્ચ નેતાની અનુપસ્થિતિ: પિઝેશકિયાને જણાવ્યું કે નવા સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનેઈ સાથે સંપર્ક કરવો અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયો છે.
૨. પૂર્વ નેતાનું અવસાન: યુદ્ધના પ્રારંભમાં જ ઈરાનના ભૂતપૂર્વ સર્વોચ્ચ નેતા આયતોલ્લાહ અલી ખામેનેઈ એક હવાઈ હુમલામાં માર્યા ગયા હતા, ત્યારપછી તેમના પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈએ સત્તા સંભાળી હતી. પરંતુ તેઓ જાહેર ક્ષમતામાં હજુ સુધી ક્યાંય દેખાયા નથી.
૩. આંતરિક વિભાજન: ઈરાની શાસનમાં એક જૂથ યુદ્ધનો અંત લાવવા માંગે છે, જ્યારે કટ્ટરપંથી જૂથ યુદ્ધ ચાલુ રાખવા અને અમેરિકા સામે ઝૂકવા ન દેવા માટે મક્કમ છે.
શાંતિ કે વધુ મોટું સંકટ?
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેનો આ અસ્થાયી કરાર ચોક્કસપણે વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર અને પર્શિયન અખાતમાં તણાવ ઘટાડવા તરફનું એક સકારાત્મક પગલું છે. પરંતુ જ્યાં સુધી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના મુખ્ય મુદ્દાઓ — જેવા કે ઈરાનનો પરમાણુ પ્રોગ્રામ, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પરસ્પરની લશ્કરી નાકાબંધી — નો કોઈ કાયમી નિકાલ આવતો નથી, ત્યાં સુધી હોર્મુઝ સામુદ્રધુની સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બની શકશે નહીં.
વિશ્વભરની નજર હવે આગામી ૨૪ થી ૪૮ કલાક દરમિયાન વોશિંગ્ટન અને તેહરાન તરફથી આવનારા સત્તાવાર નિવેદનો પર ટકેલી છે.
