ઈરાની રાજકારણમાં મોટો ઉકાળો: પ્રમુખ પેઝેશકિયાન અને સુપ્રીમ લીડર વચ્ચે વધતી ખાઈ તથા મધ્યપૂર્વનું નવું સમીકરણ
તેહરાનની રાજકીય ગલિયારીઓમાં આ દિવસોમાં ભારે અસ્થિરતા અને તનાવપૂર્ણ વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભયાનક યુદ્ધ અને સૈન્ય સંઘર્ષ વચ્ચે ઈરાનના શાસનતંત્રની અંદરથી જ મતભેદોના અવાજ સપાટી પર આવવા લાગ્યા છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયાને તાજેતરમાં આપેલા એક નિવેદને દેશના રાજકારણમાં નવો વિવાદ ઊભો કર્યો છે. તેમણે જાહેરમાં સ્વીકાર્યું છે કે વર્તમાન સમયમાં દેશના સુપ્રીમ લીડર મુઝબ્તા ખામેની સાથે સીધો સંપર્ક કરવો કે વાતચીત કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બની ગઈ છે. ઈરાન જેવા દેશમાં, જ્યાં સુપ્રીમ લીડરનો નિર્ણય અંતિમ અને સર્વોપરી માનવામાં આવે છે, ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવેલી આવી કબૂલાત શાસનની અંદર ચાલતા મોટા ભંગાણ તરફ ઈશારો કરે છે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ તાજેતરમાં થયેલા લશ્કરી હુમલાઓ છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત હુમલામાં ઈરાનના પૂર્વ સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈનું મોત થયું હતું. આ જ હુમલામાં તેમના પુત્ર અને વર્તમાન સુપ્રીમ લીડર મુઝબ્તા ખામેની પણ ગંભીર રીતે ઘવાયા હતા. આ ઘટના બાદથી મધ્યપૂર્વમાં પૂર્ણ કક્ષાનું યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું છે. પિતાના અવસાન બાદ મુઝબ્તા ખામેનીએ સત્તાની ધુરા તો સંભાળી લીધી છે, પરંતુ તેઓ હજુ સુધી જાહેરમાં કે કોઈ જાહેર મંચ પર દેખાયા નથી. પિતાના અંતિમ સંસ્કાર જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ પ્રસંગે પણ તેમની ગેરહાજરીએ અનેક સવાલો ઊભા કર્યા હતા.
સુપ્રીમ લીડરની રહસ્યમય ગેરહાજરી અને અફવાઓનું બજાર
ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા બાદ મુઝબ્તા ખામેની ક્યાં છે અને તેમની સાચી શારીરિક સ્થિતિ કેવી છે, તે અંગે સત્તાવાર રીતે કોઈ સ્પષ્ટ માહિતી આપવામાં આવી નથી. તેઓ અત્યાર સુધી માત્ર લેખિત સંદેશાઓ અને જાહેરનામા દ્વારા જ સત્તા ચલાવી રહ્યા છે. કોઈ વીડિયો સંદેશ કે સાર્વજનિક કાર્યક્રમમાં તેઓ ન આવતા હોવાથી દેશ-વિદેશમાં અનેક પ્રકારની અટકળો વહેતી થઈ છે. ઈરાનની જનતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોમાં એવો પ્રશ્ન ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે શું સુપ્રીમ લીડર ખરેખર દેશનું સંચાલન કરી રહ્યા છે કે પછી પડદા પાછળથી કટ્ટરપંથી લશ્કરી જૂથો સત્તા ચલાવી રહ્યા છે.
આ અફવાઓ અને આશંકાઓ વચ્ચે રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયાને સુપ્રીમ લીડરનો બચાવ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર સંસ્થાઓને જણાવ્યું હતું કે, વર્તમાન પરિસ્થિતિને કારણે સુપ્રીમ લીડર સાથે સીધી વાતચીત કરવી મુશ્કેલ જરૂર છે, પરંતુ તેમની હાજરી જ સરકાર માટે એક મોટું બળ છે. પેઝેશકિયાનના જણાવ્યા મુજબ, વિરોધીઓ અને વિદેશી મીડિયા આ તકનો લાભ ઉઠાવીને મુઝબ્તા ખામેનીની ખોટી છબી ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિએ દાવો કર્યો છે કે ભૂતકાળમાં તેમની સાથે થયેલી બેઠકોમાં સુપ્રીમ લીડરે અત્યંત શાંતિ અને ગંભીરતાથી દેશહિતના નિર્ણયો લીધા હતા.
ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) અને પ્રમુખ વચ્ચેની ખેંચતાણ
ઈરાનના શાસનમાં અસલી સત્તાની લડાઈ રાષ્ટ્રપતિના નાગરિક પ્રશાસન અને સૈન્ય પાંખ એટલે કે ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) વચ્ચે રમાઈ રહી છે. સૂરતોહાલ એવા બની રહ્યા છે કેમુઝબ્તા ખામેનીએ યુદ્ધ અને સુરક્ષા સંબંધિત તમામ નિર્ણયોમાં IRGCના કમાન્ડર અહમદ વહીદીનો પક્ષ લીધો છે. પેઝેશકિયાન સરકાર ઈચ્છતી હતી કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજદ્વારી રસ્તાઓ ખુલ્લા રાખવામાં આવે જેથી યુદ્ધના વિનાશમાંથી દેશને બચાવી શકાય, પરંતુ IRGCના કટ્ટરપંથી વલણે રાષ્ટ્રપતિના હાથ બાંધી દીધા છે.
ઈઝરાયેલી અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, સુપ્રીમ લીડર મુઝબ્તા ખામેનીએ રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશકિયાનને આખરી ચેતવણી આપી દીધી છે. તેમને સ્પષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ જેવા નિર્ણયોમાં માત્ર સૈન્ય કમાન્ડરોનો આદેશ જ માન્ય રહેશે. આ પરિસ્થિતિએ રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશકિયાનની રાજકીય સ્થિતિ અત્યંત નબળી પાડી દીધી છે, કારણ કે તેમને જનતા સમક્ષ જવાબદાર ગણવામાં આવે છે, પણ નિર્ણયો લેવાની સ્વતંત્રતા તેમની પાસે રહી નથી.
રાજીનામાનું રાજકારણ અને પેઝેશકિયાનની મજબૂરી
ઈરાનના વર્તમાન રાજકીય સંકટમાં સૌથી રસપ્રદ વળાંક રાષ્ટ્રપતિના રાજીનામાની ધમકીઓ સાથે જોડાયેલો છે. મસૂદ પેઝેશકિયાન એક સુધારાવાદી ચહેરા તરીકે સત્તા પર આવ્યા હતા. તેઓ શાસનમાં પારદર્શિતા અને પશ્ચિમના દેશો સાથે સીમિત વાટાઘાટોના પક્ષધર રહ્યા છે. જોકે, સત્તા સંભાળ્યાના થોડા જ સમયમાં તેમને એ વાતનો અહેસાસ થઈ ગયો હતો કે ખરી સત્તા સૈન્ય અને સુપ્રીમ લીડર પાસે જ છે. અગાઉ મે મહિનામાં પણ તેમણે વિદેશ નીતિમાંથી પોતાના પ્રશાસનને બાકાત રાખવાના વિરોધમાં રાજીનામું આપવાની ઔપચારિક કોશિશ કરી હતી.
પરંતુ તેહરાનના આંતરરાષ્ટ્રીય સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મુઝબ્તા ખામેની અને IRGC ના નેતૃત્વએ પેઝેશકિયાનને સ્પષ્ટ કહી દીધું છે કે વર્તમાન યુદ્ધની સ્થિતિમાં તેમનું રાજીનામું સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. રાજીનામું આપવાની મનાઈ ફરમાવીને સત્તાધીશોએ પેઝેશકિયાનનું સૌથી મોટું રાજકીય હથિયાર છીનવી લીધું છે. હવે રાષ્ટ્રપતિ ન તો પોતાની મરજીથી કોઈ નીતિ બદલી શકે છે કે ન તો આ અસંવેદનશીલ વ્યવસ્થામાંથી બહાર નીકળી શકે છે. તેઓ એક પ્રકારે સત્તાના માળખામાં કેદ થઈ ગયા છે.
યુદ્ધ અને કટોકટી વચ્ચે ઈરાનની જનતાની હાલત
રાજકીય કટોકટી અને સૈન્ય વિવાદો વચ્ચે ઈરાનની સામાન્ય જનતા સૌથી વધુ પીડાઈ રહી છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સૈન્ય પ્રહારોના કારણે દેશના માળખાકીય પાયાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે. આર્થિક પ્રતિબંધો અને યુદ્ધના ખર્ચના કારણે ફુગાવો આસમાને પહોંચ્યો છે અને રોજીંદી ચીજવસ્તુઓની ભારે અછત સર્જાઈ છે. જનતા એક તરફ યુદ્ધના ભય નીચે જીવી રહી છે તો બીજી તરફ દેશના નેતાઓ વચ્ચેની આંતરિક લડાઈથી નિરાશ થઈ રહી છે.
ઈરાનમાં યુવાનો અને મહિલાઓ અગાઉથી જ શાસન પ્રણાલી સામે અસંતોષ ધરાવે છે. હવે જ્યારે દેશ આટલા મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ અને સુપ્રીમ લીડર વચ્ચેનો આ સંવાદહીનતાનો તબક્કો દેશને વધુ અસ્થિરતા તરફ ધકેલી રહ્યો છે. જો ઈરાન પોતાના આંતરિક મતભેદો ઉકેલવામાં નિષ્ફળ જશે, તો બહારના હુમલાઓ સામે દેશનું રક્ષણ કરવું વધુ મુશ્કેલ બની જશે.
મધ્યપૂર્વની સત્તાકીય સ્થિરતા પર ભવિષ્યની અસર
ઈરાનનો આ આંતરિક સત્તાસંગ્રામ માત્ર તેહરાન પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તેની અસર સમગ્ર મધ્યપૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના રાજકારણ પર પડી રહી છે.મુઝબ્તા ખામેનીનું અદ્રશ્ય રહેવું, રાષ્ટ્રપતિનું સત્તાવિહીન થવું અને IRGCનું આક્રમક વલણ એ દર્શાવે છે કે આવનારા દિવસોમાં આ વિસ્તારમાં શાંતિ સ્થપાય તેવી શક્યતાઓ ઓછી છે. જો સુપ્રીમ લીડર પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ નહીં કરે, તો ઈરાનની અંદર લશ્કરી બળવા કે વધુ મોટા સત્તાપરિવર્તનની શક્યતાઓને પણ નકારી શકાય તેમ નથી.
આગામી સમય ઈરાન માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થવાનો છે. રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયાન ક્યાં સુધી આ રાજકીય દબાણ સહન કરી શકશે અને મુઝબ્તા ખામેની ક્યારે જાહેરમાં આવીને દેશનું નેતૃત્વ કરશે, તેના પર જ માત્ર ઈરાનનું જ નહીં પણ આખા પ્રદેશનું ભવિષ્ય નિર્ભર કરે છે.
