મોબાઈલ યૂઝર્સ સાવધાન! ૧૫ લાખથી વધુ સિમ કાર્ડ કાયમ માટે બંધ, જાણી લો સરકારનો આ નવો નિયમ
આજના ડિજિટલ યુગમાં જેમ-જેમ સુવિધાઓ વધી છે, તેમ-તેમ ઓનલાઈન છેતરપિંડી અને સાયબર ગુનાઓનું જોખમ પણ ચિંતાજનક રીતે વધ્યું છે. સામાન્ય નાગરિકોને લોભામણી લિંક્સ, નકલી લોન એપ્સ અને ડિજિટલ ફ્રોડની જાળમાંથી બચાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક મોટું અને પ્રશંસનીય અભિયાન શરૂ કર્યું છે. લોકસભામાં ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, સરકારે જૂન 2026 સુધીમાં હજારો શંકાસ્પદ અને ફ્રોડ મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. આ કડક કાર્યવાહીને કારણે લાખો લોકોની મહેનતની કમાણી સાયબર ગઠિયાઓના હાથમાં જતા બચી ગઈ છે.
ગૃહ રાજ્ય મંત્રી બંડી સંજય કુમારે ભાજપના સાંસદ પી. સી. મોહન દ્વારા પૂછવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આ મહત્વપૂર્ણ ડેટા રજૂ કર્યો હતો. સરકારે નાગરિકોને લૂંટતી નકલી લોન એપ્સ અને ભ્રામક પ્લેટફોર્મ્સને ઓળખવા અને તેને નેસ્તનાબૂદ કરવા માટે કયા પગલાં ભર્યા છે, તેની વિગતવાર બ્લુપ્રિન્ટ સંસદ સમક્ષ મૂકવામાં આવી હતી.
3,700 થી વધુ એપ્સ પર પ્રતિબંધ અને લાખો સિમ કાર્ડ બ્લોક
સરકારે દેશના સાયબર સ્પેસને સુરક્ષિત કરવા માટે આઈટી એક્ટ (Information Technology Act, 2000) ની કડક કલમોનો ઉપયોગ કર્યો છે. ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) ના અહેવાલના આધારે, સરકારે આઈટી એક્ટની કલમ 69(A) અને કલમ 79(3)(b) અંતર્ગત કાર્યવાહી કરીને કુલ 3,718 મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સને બ્લોક કરી દીધી છે. આમાં એવી લોન એપ્સનો મોટાપાયે સમાવેશ થાય છે જે સામાન્ય લોકોને પહેલા સરળતાથી લોન આપવાની લાલચ આપતી હતી અને ત્યારબાદ બ્લેકમેલિંગ તથા ઊંચા વ્યાજ વસૂલીને માનસિક ત્રાસ આપતી હતી.
માત્ર એપ્સ જ નહીં, પરંતુ સાયબર ગુનેગારોના નેટવર્કને તોડવા માટે તેમના સંચાર માધ્યમો પર પણ ત્રાટકવામાં આવ્યું છે. પોલીસ સત્તાવાળાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા અહેવાલો અને તપાસના આધારે, ભારત સરકારે અત્યાર સુધીમાં 15.75 લાખથી વધુ શંકાસ્પદ સિમ કાર્ડ (SIM Cards) અને 5.77 લાખથી વધુ આઈઆઈએમઆઈ (IMEI) નંબરો ને કાયમ માટે બ્લોક કરી દીધા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે સાયબર ક્રિમિનલ્સ જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરીને લોકોને નિશાન બનાવતા હતા, તેને સરકારે જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવાનું કામ કર્યું છે.
CFCFRMS સિસ્ટમ: 11,158 કરોડ રૂપિયા ડૂબતા બચાવ્યા
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નાણાકીય છેતરપિંડીનો ભોગ બને છે, ત્યારે સૌથી મહત્વની બાબત એ હોય છે કે ગુનેગારો તે પૈસા પોતાના ખાતામાંથી અન્ય જગ્યાએ ટ્રાન્સફર (Siphon off) ન કરી શકે. આ માટે વર્ષ 2021 માં સરકારે ‘સિટીઝન ફાઇનાન્સિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ’ (CFCFRMS) લોન્ચ કરી હતી. આ પ્લેટફોર્મ નાણાકીય ફ્રોડની તાત્કાલિક જાણ કરવા માટે વરદાન સાબિત થયું છે.
ગૃહ રાજ્ય મંત્રીએ ગૃહને જણાવ્યું કે, આ સિસ્ટમની મદદથી જૂન 2026 સુધીમાં સાયબર ગુનાઓ અંગે મળેલી 32.80 લાખથી વધુ ફરિયાદો પર ત્વરિત એક્શન લેવામાં આવી હતી. આ જાગૃતિ અને ઝડપી ઓપરેશનના પરિણામે 11,158 કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ સાયબર ઠગોના હાથમાં જતાં બચાવી લેવામાં આવી છે. આ સફળતા દર્શાવે છે કે જો સમયસર સાયબર ફ્રોડની જાણ કરવામાં આવે, તો નાગરિકોના પૈસા સુરક્ષિત રાખી શકાય છે.
સસ્પેક્ટ રજિસ્ટ્રી અને બેંકો સાથે ઓટોમેટેડ કોઓર્ડિનેશન
સાયબર ગુનેગારો વારંવાર એક જ બેંક ખાતા અથવા ઓળખનો ઉપયોગ કરીને અલગ-અલગ લોકોને છેતરતા હોય છે. આ લૂપહોલને બંધ કરવા માટે, ગૃહ મંત્રાલય હેઠળની સંસ્થા I4C એ સપ્ટેમ્બર 2024 માં બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓના સહયોગથી એક ‘સસ્પેક્ટ રજિસ્ટ્રી’ (Suspect Registry) એટલે કે શંકાસ્પદ ગુનેગારોની યાદી તૈયાર કરવાનું મોડ્યુલ શરૂ કર્યું હતું.
આ રજિસ્ટ્રીની તાકાતનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે બેંકો તરફથી મળેલા ડેટાના આધારે અત્યાર સુધીમાં 30.48 લાખથી વધુ શંકાસ્પદ આઇડેન્ટિફાયર ડેટા એકત્રિત કરાયા છે. આ ઉપરાંત, છેતરપિંડીના પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે વપરાતા 32.08 લાખ લેયર-1 મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ (Mule Accounts) ની ઓળખ કરીને તેને સિસ્ટમમાં શેર કરવામાં આવ્યા છે. આ આંતર-સંસ્થાકીય તાલમેલને કારણે બેંકોએ શંકાસ્પદ વ્યવહારોને અટકાવી દીધા છે, જેનાથી જૂન 2026 સુધીમાં 25,698 કરોડ રૂપિયાના શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન નકારી (Decline) દેવામાં આવ્યા છે.
નવી SOP અને પૈસા પરત મેળવવાની સરળ પ્રક્રિયા
સાયબર છેતરપિંડીના કિસ્સામાં સામાન્ય નાગરિકોને સૌથી મોટી મૂંઝવણ એ થતી હોય છે કે ફ્રીઝ થયેલા ખાતામાંથી પોતાના પૈસા પાછા કેવી રીતે મેળવવા. આ પ્રક્રિયાને વધુ કાર્યક્ષમ અને એકસરખી બનાવવા માટે ગૃહ મંત્રાલયે એક વ્યાપક સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) જાહેર કરી છે. આ SOP નેશનલ સાયબર રિપોર્ટિંગ પ્લેટફોર્મ (NCRP) અને CFCFRMS વચ્ચેના કામકાજને ઝડપી બનાવે છે.
આ નવીનતમ વ્યવસ્થા હેઠળ, ફરિયાદોની પ્રોસેસિંગ, બેંકો સાથેનું સંકલન, ફરિયાદોનું નિવારણ અને બેંક ખાતાઓ પર લાગેલા લીન માર્કિંગ (Lien marking – ખાતું હોલ્ડ પર રાખવું) ને હટાવવાની પ્રક્રિયા સરળ કરવામાં આવી છે.
-
મની રેસ્ટોરેશન મોડ્યુલ (Money Restoration Module): સાયબર ફ્રોડનો ભોગ બનેલા પીડિતોને તેમના નાણાં ઝડપથી પરત મળી શકે તે માટે આ મોડ્યુલ એપ્રિલ 2026 થી સંપૂર્ણપણે કાર્યરત કરી દેવામાં આવ્યું છે.
-
ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ મોડ્યુલ (Grievance Redressal Module): નિર્દોષ લોકોના બેંક ખાતાઓ અજાણતા ફ્રીઝ થઈ ગયા હોય અથવા હોલ્ડ પર મુકાયા હોય, તો તેની સમસ્યાના ઝડપી ઉકેલ માટે આ મોડ્યુલ પણ એપ્રિલ 2026 થી કાર્યરત કરાયું છે.
જનજાગૃતિ અભિયાન અને ટેકનોલોજીકલ મંચ
સરકારનું માનવું છે કે સાયબર ગુનાઓ સામે સૌથી મોટું હથિયાર સાવચેતી અને જાગૃતિ છે. આ માટે કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે મળીને દેશવ્યાપી ઝુંબેશ ચલાવી છે. ગ્રાહકોને જાગૃત કરવા માટે એસએમએસ (SMS), કોલર ટ્યુન કૅમ્પેઈન, સોશિયલ મીડિયા પર સક્રિય ‘સાયબર દોસ્ત’ (CyberDost) એકાઉન્ટ્સ, ટીવી અને રેડિયો જાહેરાતો, શાળાઓમાં વિશેષ કાર્યક્રમો, સિનેમા હોલમાં એડવર્ટાઇઝમેન્ટ અને આઈપીએલ (IPL) દરમિયાન વિશેષ પ્રચાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત સેલિબ્રિટીઝના માધ્યમથી પણ લોકોને ઓનલાઈન છેતરપિંડીથી બચવાના પાઠ ભણાવવામાં આવી રહ્યા છે.
ગૃહ મંત્રાલયે તમામ પ્રકારના ડિજિટલ ગુનાઓ સામે લડવા માટે દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા તરીકે ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) ની સ્થાપના કરી છે. આ અંતર્ગત કાર્યરત ‘NCRP’ પોર્ટલ પર સામાન્ય નાગરિકો, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધ થતા સાયબર ગુનાઓની પ્રાથમિકતાના ધોરણે નોંધણી કરવામાં આવે છે. આ સાથે જ ‘સહયોગ’ (Sahyog) પોર્ટલ પણ શરૂ કરાયું છે, જે ઇન્ટરનેટ અને આઇટી મધ્યસ્થીઓ (IT Intermediaries) ને કાયદાકીય નોટિસ મોકલીને ગેરકાયદેસર ઓનલાઈન કન્ટેન્ટ અને નકલી એપ્સને ઝડપથી હટાવવામાં મદદ કરે છે. સરકારના આ આક્રમક વલણથી દેશમાં સુરક્ષિત ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.
