અમેરિકાનો નવો આરોપ: ચીન પરના ટેરિફ ટાળવા માટે ભારત સહિત ૪૦ થી વધુ દેશો મદદ કરી રહ્યા છે?
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના મંચ પર અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર સપાટી પર આવ્યો છે. આ વખતે અમેરિકાએ માત્ર ચીન પર જ નહીં, પરંતુ ભારત સહિત વિશ્વના ૪૦ થી વધુ દેશો પર એક અત્યંત ગંભીર આક્ષેપ મૂક્યો છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ભારત અને અન્ય દેશો ચીન પર લાદવામાં આવેલા ભારે ટેરિફ (જકાત) થી બચવા માટે ચીનને એક “શેડો ટ્રાન્સ-શિપમેન્ટ નેટવર્ક” (Shadow Trans-shipment Network) ચલાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.
અમેરિકા હાલમાં ભારત અને ચીન સહિત વિશ્વના અનેક દેશોમાંથી આવતા સામાન પર ભારે ટેરિફ લગાવવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ દરમિયાન ટ્રમ્પ પ્રશાસને દાવો કર્યો છે કે ચીન સામેના વેપારી નિયમો અને ટેરિફથી બચવાના આષડયંત્રને ઝડપી પાડવા માટે અમેરિકા હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરશે અને આવી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ દેશો તથા કંપનીઓ પર ભારે દંડ ફટકારશે.
શું છે ‘ધ ગ્રેટ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ કૌભાંડ’?
અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના મુખ્ય વેપાર સલાહકાર પીટર નવારોએ ‘ધ ગ્રેટ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ સ્કેમ’ (The Great Transshipment Scam) નામના એક ખાસ રિપોર્ટમાં આ સમગ્ર ખેલનો પર્દાફાશ કર્યો છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, વર્ષ ૨૦૧૮ પછી ટ્રાન્સ-શિપમેન્ટના કિસ્સાઓ ખૂબ જ ઝડપથી વધી ગયા છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે ૨૦૧૮ માં ટ્રમ્પ પ્રશાસને ચીનની “અન્યાયી વેપાર નીતિઓ” નો સામનો કરવા માટે ‘સેક્શન ૩૦૧’ હેઠળ ચીની ઉત્પાદનો પર ભારે ટેરિફ લાદી દીધા હતા. આ ટેરિફથી બચવા માટે ચીને એક નવો રસ્તો શોધી કાઢ્યો, જેને અમેરિકાએ “વેપાર કૌભાંડ” ગણાવ્યું છે.
પીટર નવારોએ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું છે કે, “વર્ષોથી ચાલી રહેલા આ મોટા ટ્રાન્સશિપમેન્ટ કૌભાંડે કમ્યુનિસ્ટ ચીનને ૪૦ થી વધુ દેશોના માધ્યમથી પોતાના માલને બીજા દેશનો બતાવીને (માલનું મની લોન્ડરિંગ કરીને) અમેરિકા અને અન્ય બજારોમાં મોકલવાની સુવિધા આપી છે.”
ચીનના આ ‘શેડો નેટવર્ક’માં કયા દેશો સામેલ છે?
અમેરિકાના આક્ષેપ મુજબ, ચીનનું આ શેડો ટ્રાન્સ-શિપમેન્ટ નેટવર્ક માત્ર નાના કે નબળા દેશો પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં અમેરિકાના સૌથી મોટા વેપારી ભાગીદારો પણ સામેલ છે.
આ નેટવર્કમાં:
અમેરિકાની જમીની સીમા સાથે જોડાયેલા મેક્સિકો અને કેનેડા,
યુરોપિયન યુનિયન ના સમૃદ્ધ દેશો,
અને એશિયાની મોટી આર્થિક સત્તાઓ જેવી કે ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા નો સમાવેશ થાય છે.
અમેરિકાનું માનવું છે કે આ તમામ દેશોના માધ્યમથી ચીની સામાન પોતાની ઓળખ બદલીને અમેરિકન બજારમાં પહોંચી રહ્યો છે.
ચીન કેવી રીતે બદલે છે પોતાના સામાનની ઓળખ?
અમેરિકન રિપોર્ટ અનુસાર, ચીને પોતાના સામાન પરથી “મેડ ઇન ચાઇના” નો ટેગ હટાવવા માટે ત્રીજા દેશોનો ઉપયોગ કરવાની એક ચતુરાઈભરી પદ્ધતિ અપનાવી છે.
૧. રી-લેબલિંગ અને રી-પેકેજિંગ: ચીન પોતાનો કાચો કે અડધો બનેલો માલ ભારત કે મેક્સિકો જેવા ત્રીજા દેશોમાં મોકલે છે. ત્યાં તે સામાન પર માત્ર નવું લેબલ કે પેકિંગ લગાવી દેવામાં આવે છે, જેથી કાગળ પર તે સામાન ચીનનો ન લાગે.
૨. મામૂલી પ્રોસેસિંગ: સામાનમાં ખૂબ જ નાનો કે નજીવો ફેરફાર કરવામાં આવે છે અને તેને એ દેશનું ઉત્પાદન ગણાવી દેવામાં આવે છે.
૩. રી-ઇન્વોઇસિંગ અને રૂટ બદલવો: ચીની સરકારી સહાયતા ધરાવતી કંપનીઓ પોતાના માલનું બિલિંગ અને શિપિંગ રૂટ એવા વિસ્તારોમાંથી બનાવે છે જ્યાં સસ્તો શ્રમ, નબળી કસ્ટમ્સ વિજિલન્સ (દેખરેખ) અને મુક્ત વેપાર ક્ષેત્રો (Free Trade Zones) હોય.
આ આખી પ્રક્રિયાના પરિણામે એવું લાગે છે કે માલ કોઈ નવા જ દેશમાં બન્યો છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તેમાં ૮૦% થી ૯૦% હિસ્સો અને સામગ્રી ચીનની જ હોય છે.
અમેરિકા એઆઈ (AI) દ્વારા કેવી રીતે રાખશે નજર?
ટ્રમ્પ પ્રશાસને આ મામલે અત્યંત આકરું વલણ અપનાવવાની જાહેરાત કરી છે. અમેરિકન કસ્ટમ્સ અને ટ્રેડ વિભાગ હવે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરશે.
આ AI સિસ્ટમ નીચે મુજબની બાબતો પર નજર રાખશે:
શિપિંગ રૂટ અને જહાજોના લોકેશનનું વિશ્લેષણ,
નિકાસ થતા સામાનના બિલ અને કાગળોની બારીક તપાસ,
ત્રીજા દેશોમાં અચાનક વધી ગયેલી ચીની કાચા માલની આયાત અને ત્યાંથી અમેરિકા થતી નિકાસ વચ્ચેનો તાલમેલ.
જો કોઈ દેશ કે કંપની આ ટ્રાન્સ-શિપમેન્ટમાં દોષિત જણાશે, તો અમેરિકા તેના પર ભારે નાણાકીય દંડ અને વેપારી પ્રતિબંધો લાદશે.
ભારત માટે આ આરોપોનો અર્થ શું છે?
ભારત માટે આ આરોપ આર્થિક અને મુત્સદ્દીગીરીની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. ભારત પોતે ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘પીએલઆઈ’ (PLI) જેવી યોજનાઓ ચલાવી રહ્યું છે. પરંતુ અમેરિકાના આ આક્ષેપથી ભારતની વેપારી નીતિઓ પર પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
જોકે, ભારતીય નિકાસકારો અને અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ગ્લોબલ રો મટીરિયલ (કાચો માલ) નો ઉપયોગ કરવો એ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ અમેરિકાના આ કડક વલણથી ભારતીય કંપનીઓએ હવે કસ્ટમ્સ અને સામાનના સોર્સિંગ (સામગ્રી ક્યાંથી આવી છે તે) બાબતે વધુ પારદર્શિતા રાખવી પડશે, જેથી અમેરિકાના દંડથી બચી શકાય.
