રેતીના પટ પર થંભી ગયા જળપરી જેવા જહાજો: ગંભીર હીટવેવ અને દુષ્કાળને કારણે જર્મનીની જીવાદોરી રાઈન નદી સુકાઈ
જર્મનીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સુંદર નદીઓમાંની એક એવી રાઈન નદી હાલના દિવસોમાં ભીષણ ગરમી અને અભૂતપૂર્વ દુષ્કાળના કારણે અત્યંત કટોકટીના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. જે નદી પર એક સમયે વિશાળકાય માલવાહક જહાજો અવિરતપણે લહેરાતા હતા, આજે ત્યાં ચારેય તરફ સુકાઈ ગયેલી રેતી અને પથ્થરો જ નજરે પડે છે. અઠવાડિયાથી સતત પડી રહેલી અસહ્ય ગરમી અને વરસાદના અભાવે નદીના જળસ્તરને એટલા નીચા સ્તરે ધકેલી દીધું છે કે જહાજો અને નાવડીઓ સુકાઈ ગયેલા નદીના તળિયે લાચાર બનીને પડી રહ્યા છે.
આ દ્રશ્ય માત્ર કુદરતના પ્રકોપનું ઉદાહરણ નથી, પરંતુ તે જર્મનીની આર્થિક સ્થિતિ અને પરિવહન વ્યવસ્થા પર પણ એક મોટો ફટકો છે. યુરોપના આ ઔદ્યોગિક દેશ માટે રાઈન નદી માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ તે તેના વેપાર અને સપ્લાય ચેઈનની જીવાદોરી છે.
વેપાર અને સપ્લાય ચેઈનની કરોડરજ્જુ ભાંગી પડી
જર્મનીના આંતરિક જળમાર્ગ પરિવહનમાં રાઈન નદીનું સ્થાન અનન્ય છે. દેશના મોટા ભાગના કાચો માલ, ઓઈલ, કોલસો અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોની હેરફેર આ જ નદી મારફતે થાય છે. પરંતુ પાણીનું સ્તર સતત ઘટવાને કારણે આખી ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ ખોરવાઈ ગઈ છે.
જહાજો નદીના પથરાળ કે રેતાળ તળિયા સાથે અથડાઈ ન જાય તે માટે હવે માલવાહક જહાજોને તેમની ક્ષમતા કરતા ઘણો ઓછો ભાર ભરીને ચાહલપહલ કરવી પડી રહી છે. આનો અર્થ એ થયો કે જે સામાન પહેલા એક જ આંટામાં પહોંચી જતો હતો, તેને પહોંચાડવા માટે હવે જહાજોએ ત્રણથી ચાર ફેરા મારવા પડે છે. પરિણામે, પરિવહન ખર્ચમાં જંગી વધારો થયો છે અને કારખાનાઓ સુધી સમયસર કાચો માલ ન પહોંચવાને કારણે સમગ્ર યુરોપની સપ્લાય ચેઈન પર તેની વિપરીત અસર પડી રહી છે.
જળસ્તર ઐતિહાસિક નીચલી સપાટીએ પહોંચ્યું
સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ અને પર્યાવરણવિદો માટે સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત નદીનું ઝડપથી ઘટતું જળસ્તર છે. બોન શહેરની આસપાસ નદીના કેટલાક ભાગોમાં પાણી ઊંડાઈ ઘટીને માત્ર ૭૪ સેન્ટીમીટર જેટલી જ રહી ગઈ છે. બોર્નહાઈમ-હર્સેલ અને હર્સેલર વર્થ જેવા કુદરતી સંરક્ષિત વિસ્તારો વચ્ચેથી વહેતી રાઈન નદીની એક આખી શાખા તો લગભગ સંપૂર્ણપણે સુકાઈને ગાયબ થઈ ગઈ છે.
પરંતુ સૌથી વહાવહ સ્થિતિ કોબ્લેન્ઝ અને ફ્રેન્કફર્ટ વચ્ચે આવેલા ‘કાઉબ’ (Kaub) નામના નાના શહેર પાસે જોવા મળી રહી છે. કાઉબ શહેર નદીના ખૂબ જ સાંકડા અને પથરાળ માર્ગ પર આવેલું હોવાથી તે આખી રાઈન નદીમાં જહાજોના અવિરત ચાલવા માટેનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ માપદંડ ગણાય છે. અહીં ૫ ઓગસ્ટના રોજ નદીનું જળસ્તર ઘટતા ઘટતા માત્ર ૧૯ સેન્ટીમીટર નોંધાયું હતું, અને કેટલીક ક્ષણો માટે તો તે ૧૮ સેન્ટીમીટર સુધી નીચે સરી પડ્યું હતું. જો આ સ્તર હજુ થોડું પણ ઘટશે, તો મોટા માલવાહક જહાજોની અવરજવર સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે.
નદીના પેટાળમાંથી ખજાનાની શોધ અને સફાઈ અભિયાન
દાયકાઓ પછી રાઈન નદીના જે ભાગો સુકાઈ જતાં ખુલ્લા થઈ ગયા છે, તે સ્થાનિક લોકો માટે કૌતુકનો વિષય બન્યા છે. પાણી સુકાતા નદીના તળિયેથી જૂની વસ્તુઓ અને ‘ખજાનો’ શોધવા માટે લોકોની ભીડ જમા થઈ રહી છે. જોકે, મોટાભાગના લોકોને કોઈ કિંમતી વસ્તુને બદલે દાયકાઓ જૂનો કચરો અને પ્લાસ્ટિક જ હાથ લાગે છે.
આ પરિસ્થિતિનો સદુપયોગ કરીને ‘રાઈનક્લીનઅપ’ (RhineCleanup) નામની સામાજિક સંસ્થા દ્વારા વિશેષ સફાઈ ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી રહી છે. જે દુર્ગમ વિસ્તારો સામાન્ય દિવસોમાં ઊંડા પાણીમાં ડૂબેલા રહેતા હતા, ત્યાં પહોંચીને કાર્યકરો નદીના તળિયે જમા થયેલો કચરો સાફ કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, બિંગેન નામના વિસ્તાર પાસે પાણી ઓછું થવાથી વર્ષો જૂનો પથ્થરનો પાળો સપાટી પર આવી ગયો છે. હવે પ્રવાસીઓ તે પથ્થરના માર્ગ પર પગપાળા ચાલીને ઐતિહાસિક ‘માઉસટુર્મ’ (Mauseturm) ટાવર સુધી પહોંચી રહ્યા છે, જે પહેલા માત્ર હોડી દ્વારા જ શક્ય હતું.
ફાટક બંધ થતાં રસ્તાઓ પર ટ્રાફિક જામ અને વર્ક ફ્રોમ હોમનો આશરો
નદીનું પાણી સુકાઈ જવાથી માત્ર મોટા જહાજો જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક નાગરિકો, કાર અને પદયાત્રીઓને નદીના એક કિનારેથી બીજા કિનારે લઈ જતી ‘ફેરી સેવાઓ’ (Ferry Services) પણ બંધ કરવી પડી છે. હોડીઓ બંધ થતાં હવે હજારો લોકોને નદી પાર કરવા માટે લાંબા સડક માર્ગોનો ઉપયોગ કરવો પડી રહ્યો છે, જેના કારણે શહેરોના મુખ્ય રસ્તાઓ પર ટ્રાફિકનું ભારે દબાણ વધી ગયું છે.
બોન શહેરમાં સ્થિતિ વધુ તણાવપૂર્ણ બની છે. ત્યાં રાઈન નદી પર આવેલો એક મુખ્ય પુલ ક્ષતિગ્રસ્ત થવાને કારણે તેના પુનઃનિર્માણનું કામ ચાલી રહ્યું છે. નદી પાર કરવાના રસ્તાઓ બંધ થવા અને સડકો પર લાગતા લાંબા ટ્રાફિક જામથી બચવા માટે લોકો હવે પોતાના વાહનો ઘરે મૂકી રહ્યા છે. જે લોકો માટે શક્ય છે, તેઓ હવે ટ્રાફિકની ઝંઝટમાંથી બચવા માટે ‘વર્ક ફ્રોમ હોમ’ (Work from Home) નો વિકલ્પ પસંદ કરી રહ્યા છે.
આ કુદરતી આપદાએ સાબિત કરી દીધું છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) હવે માત્ર ચોપડીઓના વિષય નથી રહ્યા, પરંતુ તે વિશ્વના સમૃદ્ધ દેશોની અર્થવ્યવસ્થા અને દૈનિક જીવનને પણ સીધી રીતે અસર કરી રહ્યા છે.
