જમીનની 600 મીટર નીચેથી નીકળશે ખજાનો! રિલિઅન્સ બનાવશે દેશનો પહેલો અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ પ્લાન્ટ
ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં એક નવો ઈતિહાસ રચાવા જઈ રહ્યો છે. દેશના સૌથી મોટા વ્યાપારિક સમૂહ રિલિઅન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ (RIL) એ આંધ્રપ્રદેશના એલુરુ જિલ્લામાં ભારતનો સૌપ્રથમ ઇન્ટિગ્રેટેડ અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન (UCG) કોમ્પ્લેક્સ વિકસાવવા માટેનો એક ભવ્ય પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે.
આ મહાકાય પ્રોજેક્ટ માટે રિલિઅન્સ આગામી 30 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન આશરે ₹2.73 લાખ કરોડ (2.73 ટ્રિલિયન રૂપિયા) નું રોકાણ કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ કોમ્પ્લેક્સ તટીય આંધ્રપ્રદેશના ચિંતલપુડી અને રેચરલા કોલ બ્લોક્સમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે. નોંધનીય છે કે, હાલમાં જ કોલસો મંત્રાલય દ્વારા યોજવામાં આવેલી ઈ-હરાજી (e-auction) મારફતે રિલિઅન્સે આ બંને મહત્ત્વના કોલસાના બ્લોક્સ પોતાના નામે કર્યા છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભિક તબક્કો અને ભવિષ્યનું રોકાણ કોલસા શોધવાની સફળતા (Exploration) અને તેની વ્યાપારી ક્ષમતા (Commercial Viability) પર નિર્ભર રહેશે.
3 તબક્કામાં થશે ₹2.73 લાખ કરોડનું રોકાણ
ઈકોનોમિક ટાઈમ્સ (ET) ના અહેવાલ મુજબ, રિલિઅન્સ આ વિશાળ પ્રોજેક્ટમાં એકસાથે નાણાં રોકવાને બદલે તેને ત્રણ મુખ્ય તબક્કામાં તબક્કાવાર રીતે રોકાણ કરશે:
1. પ્રથમ તબક્કો: એક્સપ્લોરેશન અને પાયલટ ફેઝ (2026 થી 2027)
પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક તબક્કામાં કોલસાની ગુણવત્તા, ઊંડાઈ અને ગેસિફિકેશન માટેની યોગ્યતા તપાસવામાં આવશે. આ પાયલટ ફેઝ વર્ષ 2026 ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળાથી શરુ થઈને 2027 ના ચોથા ત્રિમાસિક ગાળા સુધી ચાલશે. આ ગાળા દરમિયાન કંપની ₹3,000 કરોડ નું રોકાણ કરશે.
2. દ્વિતીય તબક્કો: ડેવલપમેન્ટ ફેઝ (2028 થી 2030)
જો પ્રારંભિક શોધ અને પરીક્ષણ સફળ રહેશે, તો વર્ષ 2028 થી 2030 વચ્ચે પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય વિકાસ તબક્કો શરૂ થશે. આ સમયગાળામાં જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ અને ટેકનોલોજી ઊભી કરવા માટે આશરે ₹1.20 લાખ કરોડ નું માતબર રોકાણ કરવામાં આવશે.
3. તૃતીય તબક્કો: પ્રોડક્શન ફેઝ (2030 થી આગળ)
વર્ષ 2030 થી આ કોમ્પ્લેક્સમાંથી વ્યાપારી ધોરણે ઉત્પાદન શરૂ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. આ ઉત્પાદન તબક્કા દરમિયાન કંપની દ્વારા વધુ ₹1.50 લાખ કરોડ નું રોકાણ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.
રોજગારીની નવી તકો અને સ્થાનિક અર્થતંત્રને બુસ્ટર ડોઝ
આટલા મોટા પાયા પર શરૂ થઈ રહેલા પ્રોજેક્ટથી માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રે જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની અસંખ્ય તકો પણ ઊભી થશે.
પ્રત્યક્ષ રોજગારી: રિલિઅન્સના અંદાજ મુજબ, જ્યારે આ પ્રોજેક્ટ પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા પર કામ કરવાનું શરૂ કરશે, ત્યારે 3,000 થી 5,000 લોકોને સીધી (Direct) નોકરીઓ મળશે.
અપ્રત્યક્ષ રોજગારી: સ્થાનિક સપ્લાય ચેઈન, ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને અન્ય આનુષંગિક સેવાઓ દ્વારા આસપાસના વિસ્તારોમાં 20,000 થી 35,000 લોકોને અપ્રત્યક્ષ અને પ્રોત્સાહક આજીવિકા મળી રહેશે. આનાથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને મોટો વેગ મળશે.
શું છે આ અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન (UCG) ટેકનોલોજી?
સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન (UCG) એ એક એવી અદ્યતન ‘ઇન-સિચ્યુ’ (In-situ) પ્રક્રિયા છે, જેમાં જમીનની ખૂબ ઊંડાઈએ રહેલા કોલસાને બહાર કાઢ્યા વગર જ જમીનની અંદર જ વાયુ (Gas) માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.
પરંપરાગત ખાણકામ (Traditional Mining) દ્વારા જમીનની અંદર ખૂબ ઊંડે રહેલા કોલસાને બહાર કાઢવો એ આર્થિક અને સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મુશ્કેલ અને મોંઘો હોય છે. UCG ટેકનોલોજી દ્વારા આ કોલસાને સળગાવીને રાસાયણિક પ્રક્રિયા વડે સિનગેસ (Syngas – સિંથેટિક ગેસ) માં બદલવામાં આવે છે. આ ગેસનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા, હાઇડ્રોજન બનાવવા અથવા વિવિધ કેમિકલ્સ બનાવવા માટે થઈ શકે છે.
આંધ્રપ્રદેશના બ્લોક્સમાં 3,100 મિલિયન ટનથી વધુ કોલસાનો ભંડાર
ભારત પાસે આશરે 360 અબજ ટનનો વિશાળ કોલસા સંસાધન જથ્થો છે. પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તેમાંથી લગભગ 160 અબજ ટન કોલસો એટલી બધી ઊંડાઈએ આવેલો છે કે તેને સામાન્ય ખાણકામ દ્વારા બહાર લાવવો આર્થિક રીતે પોષાય તેમ નથી.
રિલિઅન્સને મળેલા આંધ્રપ્રદેશના બંને બ્લોક્સની સ્થિતિ પણ કંઈક આવી જ છે:
ચિંતલપુડી કોલ બ્લોક: આ બ્લોક આશરે 3,000 એકર વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે. તેમાં G-12 ગ્રેડનો અંદાજે 904.94 મિલિયન ટન કોલસાનો અનામત જથ્થો છે.
રેચરલા કોલ બ્લોક: આ બ્લોક આશરે 5,500 એકરમાં ફેલાયેલો છે અને તેમાં G-13 ગ્રેડનો અંદાજે 2,225.67 મિલિયન ટન કોલસાનો જથ્થો છે.
બંને બ્લોક્સ મળીને કુલ 3,130.61 મિલિયન ટન કોલસાનો અનામત જથ્થો ધરાવે છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ કોલસાના ભંડારો જમીનથી 600 મીટરથી વધુ ઊંડાઈએ આવેલા છે, જ્યાં UCG ટેકનોલોજી જ એકમાત્ર અસરકારક વિકલ્પ છે.
ભારતની ક્રૂડ ઓઈલ પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ભૂરાજકીય જોખમો સામે સુરક્ષા મળશે
આ પ્રોજેક્ટ ભારત સરકારના ‘નેશનલ કોલ ગેસિફિકેશન મિશન’ સાથે પણ સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત છે, જેનો લક્ષ્યાંક વર્ષ 2030 સુધીમાં 100 મિલિયન ટન કોલસાનું ગેસિફિકેશન કરવાનો છે.
હાલમાં ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે મોટાપાયે વિદેશથી ક્રૂડ ઓઈલ (કચું તેલ) અને ગેસની આયાત કરે છે. આના કારણે:
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવમાં થતી વધ-ઘટ.
ડોલર સામે રૂપિયાના મૂલ્યમાં ફેરફાર.
‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મોઝ’ (Strait of Hormuz) જેવા મહત્વના દરિયાઈ વેપાર માર્ગો પર સર્જાતા ભૂરાજકીય (Geopolitical) તણાવ અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ.
આવા તમામ બાહ્ય પરિબળોથી ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર સતત જોખમ તોળાતું રહે છે. જો રિલિઅન્સનો આ અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ સફળ થાય છે, તો ભારત પોતાના જ દેશમાં રહેલા ઊંડા કોલસાના ભંડારોમાંથી ઊર્જા અને કેમિકલ્સ બનાવી શકશે. આ પગલું ભારતને ઊર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવામાં અને વિદેશી આયાત પરનું ભારણ ઘટાડવામાં એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.
