જમ્મુ-કાશ્મીર અંગે અમેરિકાના વલણમાં યુ-ટર્ન: યુએસ એમ્બેસેડર સર્જિયો ગોરના નિવેદનથી પાકિસ્તાન સ્તબ્ધ
જમ્મુ અને કાશ્મીર મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક મોડ આવ્યો છે. દાયકાઓથી કાશ્મીર પ્રશ્ને દ્વિઅર્થી અને અસ્પષ્ટ નીતિ અપનાવી રહેલા વિદેશી રાષ્ટ્રોમાં ખાસ કરીને અમેરિકાના વલણમાં મોટો બદલાવ જોવા મળ્યો છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર અંગે અમેરિકાના રાજદૂત સર્જિયો ગોરે તાજેતરમાં આપેલા એક બોલ્ડ નિવેદનમાં કાશ્મીરને “ભારતનો આવશ્યક અને અભિન્ન ભાગ” તરીકે વર્ણવ્યું છે. અમેરિકાના આ નવા સ્પષ્ટ વલણથી વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારે ખળભળાટ મચી ગયો છે, જ્યારે પાકિસ્તાની રાજદ્વારી છાવણીમાં ભારે નિરાશા અને સન્નાટો વ્યાપી ગયો છે.
અમેરિકાની ભૂતકાળની નીતિ અને દ્વિઅર્થી વલણ
ભારત હંમેશાંથી અતૂટ મનોબળ સાથે કહેતું આવ્યું છે કે જમ્મુ-કાશ્મીર એ ભારતનું સાર્વભૌમ અને અવિભાજ્ય અંગ છે. જોકે, ભૂતકાળમાં અમેરિકાનું વલણ સતત બદલાતું રહ્યું હતું. શરૂઆતના તબક્કામાં અમેરિકા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના લોકમત (Plebiscite) ના પ્રસ્તાવને ટેકો આપતું હતું. ત્યારબાદ સમય જતાં અમેરિકાએ પોતાની નીતિ બદલીને એવું વલણ અપનાવ્યું હતું કે કાશ્મીરનું ભવિષ્ય ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની દ્વિપક્ષીય વાતચીત દ્વારા જ નક્કી થવું જોઈએ અને આ પ્રક્રિયામાં કાશ્મીરી લોકોની ઈચ્છાઓ અને આકાંક્ષાઓ ધ્યાનમાં લેવાવી જોઈએ.
ત્યારપછીના વર્ષોમાં પણ વોશિંગ્ટન આ મુદ્દાને ‘ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો આંતરિક વિવાદ’ કહીને સીધો સ્ટેન્ડ લેવાનું ટાળતું હતું. પરંતુ હવે અમેરિકી રાજદૂત દ્વારા કાશ્મીરને સીધું જ ‘ભારતનો આવશ્યક ભાગ’ ગણાવી દેવાતાં જૂની તમામ અસ્પષ્ટતાઓનો અંત આવ્યો છે.
૧૯૯૩ નો વિવાદ અને ૩૩ વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ
અમેરિકાના આ વર્તમાન નિવેદનને બરાબર સમજવા માટે ૩૩ વર્ષ જૂના ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરવું જરૂરી છે. ઓક્ટોબર ૧૯૯૩ માં યુએસ સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટમાં દક્ષિણ એશિયાઈ બાબતોના તત્કાલીન સહાયક સચિવ રોબિન રેફેલે વોશિંગ્ટનમાં પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં એક અત્યંત વિવાદાસ્પદ નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે, “અમેરિકા કાશ્મીરને એક વિવાદિત પ્રદેશ માને છે અને મહારાજા હરિ સિંહ દ્વારા ૧૯૪૭ માં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવેલા ભારત સાથેના ‘જોડાણના સાધન’ (Instrument of Accession) ને સંપૂર્ણ માન્યતા આપતું નથી, કારણ કે કાશ્મીરને આપોઆપ ભારતનો ભાગ માની શકાય નહીં.”
રોબિન રેફેલના એ નિવેદનથી ભારતમાં તીવ્ર રોષ ભભૂકી ઊઠ્યો હતો. ભારત સરકારે સત્તાવાર રીતે સખત વિરોધ નોંધાવ્યો હતો અને તત્કાલીન વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિંહ રાવે આ ટિપ્પણીને અત્યંત હળવાશથી ન લેતાં તેને કૂટનીતિક ક્ષેત્રે ઉદ્ભવેલું “નાનું તોફાન” ગણાવ્યું હતું. આ ઘટનાને કારણે ભારત અને અમેરિકાના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર લાંબા સમય સુધી નકારાત્મક અસર પડી હતી, જેના પગલે પાછળથી યુએસ સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટે સ્પષ્ટતા કરવી પડી હતી કે તેમની મૂળ નીતિમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી.
નવા નિવેદનથી ભારતીય કૂટનીતિની મોટી જીત
૩૩ વર્ષ પહેલાં એક અમેરિકી અધિકારીના દ્વિઅર્થી નિવેદનથી ભારત ચોંકી ગયું હતું, જ્યારે આજે રાજદૂત સર્જિયો ગોરના સ્પષ્ટ નિવેદને પાકિસ્તાનને મોટો ઝાટકો આપ્યો છે. અમેરિકા દ્વારા કાશ્મીર પર ભારતના સાર્વભૌમત્વને આ રીતે ખુલ્લેઆમ સમર્થન આપવું એ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતીય વિદેશ નીતિ અને રાજદ્વારી પ્રયાસોની મોટી સફળતા માનવામાં આવે છે.
દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક અને રાજકીય સમીકરણો હવે બદલાઈ રહ્યા છે. અગાઉ પડોશી દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો કાશ્મીર મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ઉછાળવાનો પ્રયાસ કરતા હતા, પરંતુ અમેરિકા જેવા સુપરપાવર દેશે જ્યારે કાશ્મીરને ભારતનો આંતરિક અને અવિભાજ્ય હિસ્સો માની લીધો છે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પાકિસ્તાનનો દાવો વધુ નબળો પડ્યો છે. આ બદલાયેલું વલણ દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક મંચ પર ભારતનું કદ અને પ્રભાવ કેટલો મજબૂત બન્યો છે.
