બેંકની આ એક ભૂલ તમારો સિબિલ સ્કોર કરી શકે છે ખરાબ! જાણો બચવાના ઉપાયો
ઘણીવાર એવું બને છે કે તમે છેલ્લા કેટલાક સમયથી બેંકમાંથી કોઈ નવી લોન નથી લીધી, કોઈ નવું ક્રેડિટ કાર્ડ પણ નથી લીધું, તેમ છતાં અચાનક જ્યારે તમે તમારો સિબિલ (CIBIL) સ્કોર કે ક્રેડિટ સ્કોર ચેક કરો છો, ત્યારે તે બદલાયેલો જોવા મળે છે. ક્યારેક તે વધી જાય છે તો ક્યારેક અચાનક ઘટી જાય છે. આ જોઈને ઘણા લોકો ગભરાઈ જાય છે કે, “મેં તો કોઈ નવી લોન લીધી જ નથી, તો મારો સ્કોર કેમ ખરાબ થયો?”
જો તમારી સાથે પણ આવું બન્યું હોય, તો ગભરાવાની કોઈ જ જરૂર નથી. આવું થવું એકદમ સામાન્ય (Normal) બાબત છે. તમારો ક્રેડિટ સ્કોર માત્ર એ વાત પરથી નક્કી નથી થતો કે તમે કેટલી લોન લીધી છે કે કેટલા હપ્તા ભર્યા છે. તે તમારી આખી આર્થિક લેવડદેવડ અને ક્રેડિટ હિસ્ટ્રીના આધારે નક્કી થાય છે. ક્રેડિટ બ્યુરો (જેમ કે CIBIL, Equifax, Experian) પાસે તમારો રેકોર્ડ સમયાંતરે અપડેટ થતો રહે છે.
૧. ક્રેડિટ કાર્ડનું બેલેન્સ (Credit Utilization Ratio) વધવાથી
ક્રેડિટ સ્કોર બદલાવવાનું સૌથી મોટું અને સામાન્ય કારણ તમારું ક્રેડિટ કાર્ડ છે. આ માટે નવું કાર્ડ લેવું કે નવી લોન લેવી જરૂરી નથી.
આને એક ઉદાહરણથી સમજીએ: માની લો કે તમારા ક્રેડિટ કાર્ડની લિમિટ ₹૨ લાખ છે. સામાન્ય રીતે તમે દર મહિને ₹૨૦,૦૦૦ આસપાસની ખરીદી કરો છો. પરંતુ કોઈક મહિને ઘરમાં કોઈ પ્રસંગ આવ્યો કે તહેવારને કારણે તમે કાર્ડમાંથી ₹૮૦,૦૦૦ વાપરી નાખ્યા.
હવે, ભલે તમે આ ₹૮૦,૦૦૦ નું બિલ નિયત તારીખ (Due Date) પહેલાં પૂરેપૂરું ભરી દીધું હોય, પરંતુ બેંક જ્યારે તમારો ડેટા ક્રેડિટ બ્યુરોને મોકલે છે, જો તે સમયે તમારું બિલિંગ સાયકલ ચાલુ હોય અને તમારું આઉટસ્ટેન્ડિંગ બેલેન્સ ₹૮૦,૦૦૦ દેખાતું હોય, તો ક્રેડિટ બ્યુરોને લાગશે કે તમે તમારી લિમિટનો ઘણો મોટો હિસ્સો (આ કિસ્સામાં ૪૦%) વાપરી રહ્યા છો.
આને નાણાકીય ભાષામાં ‘ક્રેડિટ યુટિલાઈઝેશન રેશિયો’ (Credit Utilization Ratio – CUR) કહેવાય છે. જ્યારે આ રેશિયો વધે છે, ત્યારે તમારો ક્રેડિટ સ્કોર થોડો નીચે જઈ શકે છે. ટૂંકમાં, તમે સમયસર પૈસા ભરો છો, પણ બેંક કયા સમયે તમારો ડેટા રિપોર્ટ કરે છે, તેના આધારે સ્કોર બદલાઈ શકે છે.
૨. જૂનું ક્રેડિટ કાર્ડ બંધ કરાવી દેવાથી
ઘણા લોકોને એવી આદત હોય છે કે જે ક્રેડિટ કાર્ડ તેઓ નથી વાપરતા, તેને બંધ કરાવી દે છે. તેમને લાગે છે કે નકામું કાર્ડ રાખવું શા માટે? પરંતુ, જૂનું ક્રેડિટ કાર્ડ બંધ કરવાથી પણ તમારા સિબિલ સ્કોર પર મોટી અસર પડી શકે છે.
ક્રેડિટ સ્કોર ગણતી વખતે તમારી ‘ક્રેડિટ હિસ્ટ્રી’ (Credit History) કેટલી જૂની છે, તે ખૂબ જ મહત્વનું છે. ધારો કે તમારી પાસે ૫ વર્ષ જૂનું ક્રેડિટ કાર્ડ છે, જેનું પેમેન્ટ તમે હંમેશા સમયસર કર્યું છે. હવે જો તમે આ સૌથી જૂનું કાર્ડ જ બંધ કરાવી દેશો, તો તમારી ક્રેડિટ હિસ્ટ્રી ટૂંકી થઈ જશે.
આ ઉપરાંત, જ્યારે તમે કાર્ડ બંધ કરાવો છો, ત્યારે તમારી કુલ ક્રેડિટ લિમિટ પણ ઘટી જાય છે. લિમિટ ઘટવાથી તમારો ક્રેડિટ યુટિલાઈઝેશન રેશિયો (CUR) આપોઆપ વધી જાય છે, જે સીધી રીતે તમારા સ્કોરને નીચે લાવે છે. આનો અર્થ એવો નથી કે તમારે વણવપરાયેલા કાર્ડ આખી જિંદગી ચાલુ રાખવા જોઈએ, પરંતુ કોઈ જૂનું અને સારી હિસ્ટ્રીવાળું કાર્ડ બંધ કરતાં પહેલાં તેનાથી સ્કોર પર પડનારી અસર વિશે ચોક્કસ વિચાર કરવો જોઈએ.
૩. ક્રેડિટ ઇન્ક્વાયરી (Hard Inquiry) થવાથી
આ પણ એક બહુ જ સામાન્ય ગેરસમજ છે. તમે ભલે કોઈ નવી લોન ન લીધી હોય, પરંતુ માત્ર “મારે લોન જોઈએ છે” કે “નવું ક્રેડિટ કાર્ડ જોઈએ છે” એમ વિચારીને તમે બેંકોમાં અરજી (Application) કરો છો, ત્યારે પણ સ્કોર પર અસર થાય છે.
જ્યારે પણ તમે નવી લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ માટે બેંકમાં અરજી કરો છો, ત્યારે બેંક સૌથી પહેલાં તમારી ક્રેડિટ રિપોર્ટ ચેક કરે છે. બેંક દ્વારા કરવામાં આવતી આ તપાસને નાણાકીય ભાષામાં ‘હાર્ડ ઇન્ક્વાયરી’ (Hard Inquiry) કહેવાય છે. CIBIL ના નિયમ મુજબ, આવી દરેક હાર્ડ ઇન્ક્વાયરી તમારી ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં નોંધાય છે.
જો તમે થોડા જ દિવસોમાં અલગ-અલગ બેંકોમાં લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ માટે ૪-૫ અરજીઓ કરી દીધી, તો સિબિલમાં ૪-૫ હાર્ડ ઇન્ક્વાયરી નોંધાઈ જશે. ક્રેડિટ બ્યુરોને લાગશે કે તમને પૈસાની ખૂબ જ તાતી જરૂરિયાત છે (Credit Hungry Behavior). આનાથી તમારો સ્કોર તાત્કાલિક ધોરણે ઘટી શકે છે. તેથી, જ્યાં સુધી ખરેખર જરૂર ન હોય, ત્યાં સુધી બિનજરૂરી લોન કે કાર્ડ માટે વારંવાર અરજી કરવાનું ટાળવું જોઈએ.
૪. બેંક દ્વારા જૂની માહિતી મોડેથી અપડેટ થવાથી
ઘણીવાર એવું બને છે કે તમે છેલ્લા બે-ત્રણ મહિનામાં નાણાકીય રીતે કંઈ જ નવું નથી કર્યું હોતું. છતાં તમારો સ્કોર બદલાય છે. આની પાછળનું કારણ બેંકોની ડેટા અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા હોય છે.
બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દર મહિને પોતાના ગ્રાહકોની માહિતી ક્રેડિટ બ્યુરો (જેમ કે સિબિલ) ને મોકલે છે. ક્યારેક એવું બને કે બેંકે તમારી જૂની કોઈ લોનનું બેલેન્સ, કોઈ જૂનો હપ્તો ભર્યાની વિગત, કે પછી કોઈ સેટલ કરેલા એકાઉન્ટની માહિતી મોડેથી અપડેટ કરી હોય.
જ્યારે આ જૂની પણ અપડેટ થયેલી માહિતી ક્રેડિટ બ્યુરો પાસે પહોંચે છે, ત્યારે તેઓ તમારી રિપોર્ટમાં ફેરફાર કરે છે અને તેના આધારે સ્કોરની ફરીથી ગણતરી થાય છે. તેથી, ક્રેડિટ સ્કોરને કોઈ એક જગાએ સ્થિર રહેલો આંકડો માનવાને બદલે, એક ‘જીવંત દસ્તાવેજ’ સમજવો જોઈએ, જે તમારી લેવડદેવડના અપડેટ સાથે સતત ફરતો રહે છે.
૫. ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં ભૂલ (Errors in Credit Report) હોવાથી
આ બાબત સૌથી વધુ ધ્યાન રાખવા જેવી છે. ક્યારેક એવું બને છે કે તમારો સ્કોર અચાનક ધડામ દઈને નીચે પડી જાય છે અને તેમાં તમારો કોઈ જ વાંક હોતો નથી! આનું કારણ ક્રેડિટ રિપોર્ટમાં થયેલી ભૂલ હોય છે.
બેંકો અને ક્રેડિટ બ્યુરો પણ માણસો અને સિસ્ટમ દ્વારા જ ચાલે છે, તેથી ત્યાં પણ ડેટા એન્ટ્રીમાં ભૂલો થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
કોઈ એવી લોન તમારા નામે દેખાડતી હોય જે તમે ક્યારેય લીધી જ નથી! (આવું નામ કે પાનકાર્ડ મેચ થઈ જવાના કિસ્સામાં બની શકે છે).
તમે હપ્તો સમયસર ભર્યો હોય, છતાં તેને સિસ્ટમમાં ‘Late Payment’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હોય.
તમે લોન પૂરી કરીને ખાતું બંધ કરાવી દીધું હોય, છતાં તેમાં હજુ પણ આઉટસ્ટેન્ડિંગ બેલેન્સ (બાકી રકમ) દેખાડતું હોય.
આવી કોઈ પણ ભૂલ તમારા ક્રેડિટ સ્કોરને ખરાબ રીતે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
શું કરવું? તમારે દર ૬ મહિને કે વર્ષે એકવાર તમારી ક્રેડિટ રિપોર્ટ (માત્ર સ્કોર નહીં, આખી રિપોર્ટ) ડાઉનલોડ કરીને ધ્યાનથી વાંચવી જોઈએ. જો તમને તેમાં તમારી લોન, ક્રેડિટ કાર્ડ કે પેમેન્ટ હિસ્ટ્રીમાં કોઈ પણ ભૂલ દેખાય, તો તમે તરત જ CIBIL ની વેબસાઈટ પર જઈને ‘Dispute’ (વાંધો) નોંધાવી શકો છો. ભૂલ સુધરતાં જ તમારો સ્કોર પાછો પહેલા જેવો થઈ જશે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, ક્રેડિટ સ્કોર એ માત્ર લોન લેવા પૂરતો સીમિત નથી, તે તમારી આર્થિક શિસ્તનું રિપોર્ટ કાર્ડ છે. નિયમિત રીતે ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ ભરતા રહેવું, જૂના ખાતાઓને સાચવી રાખવા અને બિનજરૂરી ઈન્ક્વાયરી ટાળવી, એ જ સારો સ્કોર જાળવી રાખવાની સાચી ચાવી છે.
