મોંઘવારીનો વ્યાપ વધવાનો ભય, ખાદ્ય પદાર્થો અને ઈંધણના અંકુશ બહાર જતા ભાવ અંગે RBI દ્વારા આકરી ચેતવણી જારી
દેશમાં ફુગાવા (મોંઘવારી) ના મોરચે સ્થિતિ આશાસ્પદ જણાતી નથી. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ તેના તાજેતરના ઓગસ્ટ બુલેટિનમાં ગંભીર ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે જો ખાદ્ય પદાર્થો, ઈંધણ અને ઔદ્યોગિક ઇનપુટ ખર્ચમાં થઈ રહેલો વધારો આમ જ ચાલુ રહેશે, તો તેની વિપરીત અસર માત્ર તે ચોક્કસ વસ્તુઓ સુધી સીમિત નહીં રહે. ધીમે ધીમે આ ભાવવધારો અન્ય તમામ માલસામાન અને સેવાઓ સુધી ફેલાઈ શકે છે. કેન્દ્રીય બેંકના મતે હાલમાં ફુગાવાનું દબાણ ચોક્કસ ક્ષેત્રો પુરતું મર્યાદિત જણાય છે, પરંતુ ખર્ચ વધવાના બીજા તબક્કાની અસર (Second-round effects) ને કારણે સમગ્ર અર્થતંત્રમાં ફુગાવો વ્યાપક બનવાનું જોખમ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
સતત બીજા મહિને ફુગાવો ૪% ના લક્ષ્યાંકથી ઉપર
આરબીઆઈની આ ચેતવણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે ભારતનો છૂટક ફુગાવો (Retail Inflation) સતત બીજા મહિને કેન્દ્રીય બેંકના ૪ ટકાના સહિષ્ણુતા બેન્ડ (Tolerance Band) થી ઉપર રહ્યો છે. ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI) આધારિત ફુગાવો જુલાઈ ૨૦૨૬ માં વધીને ૪.૪૫ ટકા નોંધાયો હતો, જે જૂન મહિનામાં ૪.૩૮ ટકા હતો. જુલાઈમાં નોંધાયેલો આ વધારો ભલે ખૂબ તીવ્ર ન હોય, પરંતુ તે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે અર્થતંત્ર પરથી ફુગાવાનું દબાણ હજુ સંપૂર્ણપણે હળવું થયું નથી.
ખાદ્ય પદાર્થો અને ઈંધણ શા માટે બની રહ્યા છે ચિંતાનું કારણ?
વર્તમાન સમયમાં ફુગાવા સામે સૌથી મોટો પડકાર પુરવઠા બાજુ (Supply side) થી આવી રહ્યો છે. ખાદ્ય પદાર્થોના સતત વધતા ભાવ સામાન્ય પરિવારોના માસિક બજેટને સીધી અસર પહોંચાડે છે, પરંતુ વિષચક્ર આટલેથી અટકતું નથી. જો ખાદ્ય ચીજોના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે છે, તો તે કોર્પોરેટ ક્ષેત્રના પ્રોડક્શન ખર્ચ, મજૂરોની વેતન માંગ અને અન્ય સેવાઓના દામ પર પણ આડકતરી અસર પાડે છે.
આ જ પરિસ્થિતિ ઈંધણ ક્ષેત્રે પણ જોવા મળી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તીવ્ર વધઘટ અને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવના કારણે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ગેસના ભાવ પર દબાણ છે. ઈંધણ મોંઘું થવાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ વધે છે, જેની અસર શાકભાજી અને અનાજથી લઈને પેકેજ્ડ ફૂડ, ઈ-કોમર્સ ડિલિવરી તથા ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો સુધીની દરેક વસ્તુ પર પડે છે.
નાણાકીય નીતિ કડક બનવાની શક્યતા
ઓગસ્ટમાં યોજાયેલી નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC) ની બેઠકમાં આરબીઆઈએ વ્યાજદરો (Repo Rate) યથાવત રાખ્યા હતા, પરંતુ સાથે જ સંકેત આપ્યો હતો કે ફુગાવાનું મુખ્ય કારણ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવ અને ખાદ્ય ચીજોનો વધારો છે. આરબીઆઈ હાલ એ ચકાસી રહી છે કે ખાદ્ય અને બળતણના ભાવમાં વધારો કામચલાઉ છે કે લાંબા ગાળાનો આંચકો છે.
બીજી તરફ, એક આશાસ્પદ બાબત એ પણ છે કે ખાદ્ય અને ઈંધણને બાકાત રાખતો ‘મુખ્ય ફુગાવો’ (Core Inflation) હાલમાં સ્થિર અને સંતુલિત છે, જેના કારણે આરબીઆઈને તાત્કાલિક વ્યાજદરો વધારવાથી દૂર રહેવામાં મદદ મળી છે.
‘નિયંત્રણ બહાર’ જવાનો ભય કેટલો સાચો?
આરબીઆઈ માટે હાલ સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ઉત્પાદક કંપનીઓ તેમના ઊંચા ખર્ચનો બોજ ગ્રાહકો પર કેટલી ઝડપથી નાખે છે. ICRA ના અહેવાલ મુજબ, જુલાઈમાં ૪% કે તેથી વધુ ફુગાવા સાથે CPI બાસ્કેટમાં વસ્તુઓનો હિસ્સો આશરે ૨૮% હતો, જે જૂનમાં ૨૯% હતો. આ આંકડો દર્શાવે છે કે સમગ્ર બજારમાં એકસાથે ભાવ વધ્યા નથી. પરંતુ જો કંપનીઓ આ ખર્ચ ગ્રાહકો પર પાસ-ઓન કરવાનું શરૂ કરશે, તો સ્થિતિ વણસી શકે છે.
