કેવી રીતે એક યોજનાએ બદલી નાખ્યું ૨૯,૦૦૦ થી વધુ આદિવાસી મહિલાઓનું ભાગ્ય?
આપણા દેશ અને રાજ્યમાં આદિજાતિ સમાજનો સર્વાંગી વિકાસ એ હંમેશાં સરકારની પ્રાથમિકતા રહ્યો છે. ખાસ કરીને, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતી આદિજાતિ મહિલાઓ પોતાના પરિવારની જવાબદારી સંભાળવાની સાથે આર્થિક રીતે પણ પગભર બને તે અત્યંત આવશ્યક છે. આ જ ઉદ્દેશ્યને સાકાર કરવા માટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા ‘સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના’ શરૂ કરવામાં આવી છે, જે આજે રાજ્યની હજારો આદિજાતિ બહેનો માટે આત્મનિર્ભરતા અને સ્વાભિમાનનો એક મજબૂત આધાર બની ગઈ છે.
યોજનાની શરૂઆત અને ઐતિહાસિક સફર
વર્ષ ૨૦૦૭-૦૮ દરમિયાન તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના દૂરદર્શિતાભર્યા નેતૃત્વમાં આ કલ્યાણકારી યોજનાનો મهદો રોપાયો હતો. ત્યારથી લઈને આજદિન સુધી આ યોજનાએ અસંખ્ય પરિવારોના જીવનમાં ખુશીઓ લાવી છે. અત્યાર સુધીમાં આ યોજના હેઠળ અંદાજે ૧.૯૬ લાખથી વધુ દૂધાળા પશુઓનું આદિજાતિ મહિલા લાભાર્થીઓને વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના આંકડા જોઈએ તો આ યોજનાની સફળતા સ્પષ્ટપણે દેખાઈ આવે છે:
વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪: રૂ. ૩૦.૮૭ કરોડના ખર્ચે ૬,૮૬૦ મહિલાઓને લાભ મળ્યો.
વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫: રૂ. ૭૮.૯૭ કરોડના ખર્ચે ૧૩,૬૧૬ મહિલાઓને સહાય અપાઈ.
વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬: રૂ. ૫૨.૪૪ કરોડના ખર્ચે ૯,૦૪૨ આદિજાતિ બહેનો પશુપાલન સાથે જોડાઈ.
આમ, માત્ર છેલ્લા ત્રણ જ વર્ષોમાં કુલ રૂ. ૧૬૨.૨૮ કરોડના માતબર ખર્ચે ૨૯,૫૧૮ આદિજાતિ મહિલાઓને આત્મનિર્ભર બનાવવામાં આવી છે. ચાલુ વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ દરમિયાન પણ સરકારે ૧૧,૨૦૬ મહિલા લાભાર્થીઓ માટે રૂ. ૬૫ કરોડની વિશેષ જોગવાઈ કરી છે.
નજીવા ફાળા સામે મોટો આર્થિક સહારો
પશુપાલનનો વ્યવસાય શરૂ કરવો અને તેમાં પૂરતી કાળજી રાખવી એ ગરીબ પરિવારો માટે આર્થિક રીતે ઘણું મુશ્કેલ હોય છે. આ જ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ‘સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના’ અંતર્ગત અત્યંત સરળ અને આકર્ષક નાણાકીય માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
યોજના મુજબ પ્રતિ પશુ-યુનિટની કુલ કિંમત રૂ. ૯૦,૦૦૦ નક્કી કરવામાં આવી છે. આ રકમમાં માત્ર દૂધાળા પશુની ખરીદી જ નહીં, પરંતુ પશુ વીમો, ટ્રાન્સપોર્ટેશન, પશુ માટેનું ખાણ-દાણ, તેની સારવાર તેમજ વિશેષ વ્યવસાયિક તાલીમ જેવી તમામ આવશ્યક બાબતોનો સમાવેશ થઈ જાય છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, આટલી મોટી કિંમતના યુનિટ માટે લાભાર્થીએ માત્ર રૂ. ૩,૦૦૦નો જ નજીવો ફાળો આપવાનો રહે છે. બાકીની રકમમાં રૂ. ૨૯,૦૦૦ની લોન, કેન્દ્ર સરકારની સૂચિત સબસીડી પેટે રૂ. ૨૯,૦૦૦ અને રાજ્ય સરકારની સહાય પેટે રૂ. ૨૯,૦૦૦ મળવાપાત્ર થાય છે.
સરળ અરજી પ્રક્રિયા અને પારદર્શક વહીવટ
આ યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે આદિજાતિ મહિલાઓએ લાંબી સરકારી પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડતું નથી. તેઓ પોતાના વિસ્તારની આદિજાતિ વિકાસ કચેરી મારફતે ખૂબ જ સરળતાથી ઓનલાઈન અરજી કરી શકે છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ અને આદિજાતિ વિકાસ મંત્રી નરેશ પટેલના કુશળ માર્ગદર્શન હેઠળ આ યોજનાનો પ્રત્યેક લાભ છેવાડાના માનવી સુધી સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે પહોંચાડવામાં આવી રહ્યો છે.
ખાસ કરીને, જે પરિવારોનો સ્કોર ૦ થી ૨૦ ની વચ્ચે છે અથવા જેઓ BPL યાદીમાં આવે છે, તેવી આદિવાસી મહિલાઓ માટે આ યોજના પ્રગતિના પંથે આગળ વધવાની એક સુવર્ણ તક સાબિત થઈ છે.
બે પશુઓની જોડી અને ડબલ આવકનું ગાણિતિક મોડેલ
આ યોજના માત્ર એક પશુ આપવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે આખા પરિવારના આર્થિક ચક્રને ફેરવવાનું કામ કરે છે. યોજના અંતર્ગત આદિજાતિ કુટુંબને કુલ બે દૂધાળા પશુ આપવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિક પશુપાલન પદ્ધતિઓની તાલીમ મેળવ્યા બાદ, બહેનો પશુઓની ઉત્તમ સંભાળ રાખે છે અને સ્થાનિક દૂધ મંડળીમાં દૈનિક ધોરણે દૂધ ભરાવવાનું શરૂ કરે છે.
જ્યારે પ્રથમ પશુ દ્વારા નિયમિત આવક શરૂ થાય છે, ત્યારે આદિજાતિ મહિલાઓ તેમાંથી પોતાની લોનની રકમનો ૬૦ ટકાથી વધુ હપ્તો સમયસર ભરપાઈ કરી દે છે. આ નિયમિતતાના કારણે તેઓ બીજા દૂધાળા પશુનો લાભ મેળવવા માટે પણ પાત્ર બની જાય છે. પરિવારમાં બીજા પશુનો ઉમેરો થતાં જ દૂધનું ઉત્પાદન અને ઘરની આવક સીધી બિ઼ગડી કે બમણી થઈ જાય છે.
સ્થળાંતરને બ્રેક અને સમૃદ્ધિની નવી કેડી
પહેલાના સમયમાં રોજીરોટીની તલાશમાં આદિવાસી પરિવારોએ પોતાના વતન છોડીને મોટા શહેરોમાં મજૂરી અર્થે સ્થળાંતર કરવું પડતું હતું. જેના કારણે બાળકોના અભ્યાસ પર અને પરિવારના સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર પડતી હતી. પરંતુ ‘સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના’એ આદિવાસી પરિવારોને ઘરઆંગણે જ સાતત્યપૂર્ણ રોજીરોટી પૂરી પાડી છે, જેના પરિણામે આ બિનજરૂરી સ્થળાંતર અસરકારક રીતે અટક્યું છે.
આજે આ યોજનાના માધ્યમથી રાજ્યના ૧૪ આદિજાતિ જિલ્લાઓની હજારો બહેનો દર મહિને સન્માનજનક આવક મેળવી રહી છે. આ કમાણીથી તેઓ પોતાના બાળકોને ઉત્કૃષ્ટ શિક્ષણ અપાવી રહી છે, પરિવારની સ્વાસ્થ્ય સંબંધી જરૂરિયાતો પૂરી કરી રહી છે અને પોતાના પરિવારને એક સ્થિર જીવન આપી રહી છે.
