હવે છાણ પણ આપશે બમ્પર કમાણી! બનાસ ડેરીના આ મોડેલથી ₹૭૫ માં મળશે સીએનજી અને ખેડૂતો બનશે માલામાલ!
ભારતના ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં પશુપાલન હંમેશાંથી કરોડરજ્જુ રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે ડેરી વ્યવસાયમાં દૂધને જ મુખ્ય આવકનો સ્ત્રોત ગણવામાં આવે છે, જ્યારે પશુઓના છાણ (ગોબર) ની અવગણના થતી હોય છે. પરંતુ બનાસકાંઠાની પવિત્ર ધરતી પર ‘અમૂલ’ બ્રાન્ડ હેઠળ કાર્યરત બનાસ ડેરીએ આ પરંપરાગત ખ્યાલને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યો છે. જે છાણને લોકો સામાન્ય કચરો ગણતા હતા, તેને બનાસ ડેરીએ પોતાની સૌથી કિંમતી અસ્કયામતમાં પરિવર્તિત કરી બતાવ્યું છે.
આગામી ૩૦મી ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદી બનાસ ડેરીના પાંચ મોટા વિકાસ કાર્યોનું લોકાર્પણ અને ખાતમુહૂર્ત કરવા જઈ રહ્યા છે. તે પહેલાં બનાસ ડેરીનું આ બાયો-સીએનજી (Bio-CNG) મોડેલ સમગ્ર દેશ માટે પર્યાવરણ રક્ષણ અને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિનું એક પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ બની ગયું છે.
છાણ ખરીદીની ઐતિહાસિક શરૂઆત અને પ્લાન્ટ્સનું નેટવર્ક
બનાસકાંઠા જિલ્લામાં કુલ ૨૮ લાખ જેટલું પશુધન છે, જેમાંથી ૨૪ લાખ પશુઓ બનાસ ડેરી સાથે સંકળાયેલા પશુપાલકો પાસે છે. આ પશુઓ થકી જિલ્લામાં દરરોજ અંદાજે ૨૪,૦૦૦ ટન છાણનું ઉત્પાદન થાય છે. આ વિપુલ સંસાધનનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાના હેતુથી ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ માં ડીસાના દામા ગામથી છાણ ખરીદીની ઐતિહાસિક શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
ત્યારબાદ ૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૦ ના રોજ દેશના સૌપ્રથમ વ્યાપારી ધોરણના CBG આઉટલેટનો પ્રારંભ કરાયો. આ સફળતાને આગળ ધપાવતા સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન અને નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB) સાથે ત્રિપક્ષીય કરાર કરીને આગથળા, ભૂખલા અને વીંછીવાડા ખાતે પણ આધુનિક પ્લાન્ટ્સ શરૂ કરાયા.
હાલની ક્ષમતા: ૪ પ્લાન્ટ્સ દ્વારા દરરોજ ૩૪૦ ટન છાણનું પ્રોસેસિંગ.
આગામી ક્ષમતા: થરાદ અને રાધનપુર ખાતેના નવા પ્લાન્ટ્સ શરૂ થતાં દૈનિક પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા ૫૧૫ મેટ્રિક ટને પહોંચશે.
ખેડૂતલક્ષી અને પારદર્શક કાર્યપદ્ધતિ
આ આખું મોડેલ અત્યંત પારદર્શક અને પશુપાલકોના સીધા ફાયદા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
૧. ઘરઆંગણેથી ખરીદી: પશુપાલકોના ખેતર કે ઘર પર જ છાણનું વજન કરીને કિલોદીઠ આશરે રૂ. ૧ ના ભાવે ખરીદી કરવામાં આવે છે.
૨. નિયમિત ચૂકવણી: છાણની આ રકમ દર પખવાડિયે દૂધના બિલની સાથે જ સીધી ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં જમા કરી દેવાય છે.
૩. સસ્તું વાહન બળતણ: પ્લાન્ટમાં પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર કરાયેલો સ્વચ્છ બાયો-સીએનજી વાહનચાલકોને રૂ. ૭૫ થી ૮૦ પ્રતિ કિલો ના રાહતદરે મળે છે, જ્યારે સામાન્ય સીએનજીનો દર આશરે રૂ. ૯૨ છે.
૪. જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો: છાણમાંથી બાયો-ગેસ બન્યા પછી વધતી સ્લરીમાંથી ઘન અને પ્રવાહી ઓર્ગેનિક ખાતર બનાવીને “ભૂમિ અમૃત” બ્રાન્ડ હેઠળ ખેડૂતોને પરત પૂરું પાડવામાં આવે છે, જે રાસાયણિક ખાતરનો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.
પર્યાવરણ રક્ષણ અને વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની પહેલ
પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આ પ્રોજેક્ટ એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થયો છે. ખુલ્લામાં પડી રહેતું છાણ સડીને મિથેન વાયુ મુક્ત કરે છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે અત્યંત હાનિકારક છે. બનાસ ડેરીના આ પ્લાન્ટ્સ આ હાનિકારક વાયુને વાતાવરણમાં ભળતો અટકાવીને તેને સ્વચ્છ ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
વિશેષ બાબત એ છે કે ગાયના છાણની દુબઈ ખાતે નિકાસ કરવા માટે બનાસ ડેરીને આકર્ષક ઓફર મળી હતી, પરંતુ રાષ્ટ્રહિતને સર્વોપરી રાખીને ડેરીએ આ દેશી સંસાધનનો લાભ માત્ર ભારતીય ધરતી અને સ્થાનિક ખેડૂતોને જ આપવાનો મક્કમ નિર્ધાર કર્યો.
આ જ સફળતાના આધારે ભારત અને જાપાન વચ્ચે સમગ્ર દેશમાં ૧,૦૦૦ બાયોગેસ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવા માટે ‘જાપાન-ઇન્ડિયા કો-ઓપરેટિવ બાયોગેસ ઇનિશિયેટિવ’ નો પણ પ્રારંભ થયો છે. ભવિષ્યમાં બનાસકાંઠામાં ૨૦૦ જેટલા પ્લાન્ટ્સ દ્વારા વાર્ષિક ૧,૧૬૮ લાખ કિલો બાયોગેસનું ઉત્પાદન થશે, જેનાથી પશુપાલકોને વાર્ષિક ₹૮૭૫ કરોડનું સીધું આર્થિક વળતર મળવાનો અંદાજ છે.
ગ્રામીણ ભારતનું ‘પંચમુખી પરિવર્તન’
વિધાનસભાના અધ્યક્ષ અને બનાસ ડેરીના ચેરમેન શંકરભાઈ ચૌધરીના જણાવ્યા મુજબ, સંસ્થાનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર દૂધ એકત્ર કરવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ હરિત ઊર્જાને ગ્રામીણ આજીવિકા સાથે સાંકળીને પશુપાલકોનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરવાનો છે.
આ પ્રકલ્પ ગ્રામીણ ભારતમાં ‘પંચમુખી પરિવર્તન’ લાવી રહ્યો છે:
પશુપાલકો માટે વધારાની નિયમિત આવક.
ગામડાંઓમાં સ્વચ્છતા અને રોગચાળામાં ઘટાડો.
વાહનચાલકો માટે સસ્તું અને પર્યાવરણપૂરક બળતણ.
જમીનનું બંધારણ સુધારતું સેન્દ્રિય ખાતર.
સ્થાનિક સ્તરે યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો.
