LPG અંડર-રિકવરી એટલે શું?
દેશના સામાન્ય પરિવારોના માસિક રસોડાના બજેટ અને તેલ શુદ્ધિકરણ કંપનીઓની નાણાકીય તબિયતને લઈને એક અત્યંત ચિંતાજનક આર્થિક અહેવાલ સામે આવ્યો છે. આગામી ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ માં લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) પર ‘અંડર-રિકવરી’ (એટલે કે વાસ્તવિક ખર્ચ અને વેચાણ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત) માસિક ધોરણે અંદાજે ૧૩ ટકા વધીને ૧૪.૨ કિલોગ્રામના પ્રમાણભૂત ઘરેલુ સિલિન્ડર દીઠ ₹૩૭૦ સુધી પહોંચી જવાની સંભાવના છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે બજારમાં ગેસ સિલિન્ડર તેની ઉત્પાદન કે ખરીદ કિંમત કરતા ઘણા ઓછા ભાવે ગ્રાહકોને વેચવામાં આવી રહ્યો છે, જેના કારણે સરકારી તેલ કંપનીઓને મોટું નાણાકીય નુકસાન સહન કરવું પડી રહ્યું છે.
અંડર-રિકવરીનો આંકડો સતત કેમ વધી રહ્યો છે?
ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOCL) ના ડિરેક્ટર (ફાઇનાન્સ) અનુજ જૈન દ્વારા આપવામાં આવેલા અધિકૃત આંકડાઓ મુજબ, ઇંધણ બજારમાં અંડર-રિકવરીનો આ બોજ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ માં પ્રતિ સિલિન્ડર ₹૧૮૪ હતો, જે વધીને ઓક્ટોબરમાં ₹૨૨૯ થયો હતો. આ સિલસિલો અહીં જ અટક્યો નથી; ચાલુ નવેમ્બર મહિનામાં આ તફાવત વધીને પ્રતિ સિલિન્ડર આશરે ₹૩૦૯ સુધી પહોંચી ગયો છે અને આગામી ડિસેમ્બરમાં તે વધીને સીધો ₹૩૭૦ પ્રતિ સિલિન્ડર થવાની પૂરી શક્યતા છે.
આ અચાનક થયેલા વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં થતી હલચલ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સાઉદી સીપી (Saudi CP – કોન્ટ્રાક્ટ પ્રાઇસ) વધીને પ્રતિ ટન $૭૫૬ ની સપાટીએ પહોંચી ગઈ છે, જેની સીધી અસર ભારતીય આયાત ખર્ચ પર પડી રહી છે.
સરળ ભાષામાં સમજો: અંડર-રિકવરી એટલે શું?
ઘણા સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં આ સવાલ થાય કે આ અંડર-રિકવરીનો વાસ્તવિક અર્થ શું થાય છે? સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના ભાવમાં સતત વધારો થવા છતાં સ્થાનિક ભારતીય બજારમાં ગ્રાહકોને રાહત આપવા માટે ગેસ સિલિન્ડર ઉત્પાદન અથવા ખરીદીના વાસ્તવિક ખર્ચ કરતા ઘણી ઓછી કિંમતે વેચવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ માં દિલ્હી જેવા શહેરમાં ઘરેલુ ગેસ સિલિન્ડરની છૂટક કિંમત ₹૯૪૨ ની આસપાસ હોય, તો તે સિલિન્ડરને બનાવવા, રિફાઈન કરવા, પરિવહન કરીને ગ્રાહકના ઘર સુધી પહોંચાડવાનો ઓઇલ કંપનીઓનો વાસ્તવિક ખર્ચ તેનાથી ₹૩૭૦ જેટલો વધુ છે. આ વધારાનો તફાવત કે નુકસાન હાલમાં તેલ કંપનીઓ પોતે ભોગવી રહી છે.
જાહેર ક્ષેત્રની અન્ય ઓઇલ કંપનીઓની નાણાકીય હાલત
માત્ર IOCL જ નહીં, પરંતુ દેશની અન્ય અગ્રણી જાહેર ક્ષેત્રની (PSU) ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ – ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL) અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) ની નાણાકીય સ્થિતિ પણ આ જ પ્રકારના દબાણ હેઠળ છે.
કંપનીઓના નાણાકીય અહેવાલો અનુસાર, BPCL અને HPCL એ અનુક્રમે ₹૧૭,૩૩૪.૪૦ કરોડ અને ₹૧૮,૦૪८.૮૨ કરોડ જેવી તોતિંગ અંડર-રિકવરી નોંધાવી છે. આટલી મોટી રકમનું નુકસાન સહન કરવું પડતું હોવાથી આ તેલ કંપનીઓ સંપૂર્ણપણે કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મળતા નાણાકીય પેકેજો અને સબસિડી સહાય પર નિર્ભર બનતી જાય છે.
ક્રોસ-સબસિડાઇઝેશનનો આશરો અને નફાનું સંતુલન
જ્યાં સુધી સરકાર તરફથી પૂરતું નાણાકીય વળતર કે સબસિડી ન મળે, ત્યાં સુધી આ તેલ કંપનીઓ પોતાના નુકસાનને સરભર કરવા માટે ‘ક્રોસ-સબસિડાઇઝેશન’ (Cross-subsidisation) ની પદ્ધતિનો આશરો લે છે.
આનો અર્થ એ થાય છે કે તેઓ સામાન્ય ઘરેલુ LPG ના વેચાણથી થતા મોટા નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે કોમર્શિયલ (વાણિજ્યિક) LPG સિલિન્ડર, ઉડ્ડયન બળતણ (ATF) અથવા પોતાના રિફાઇનિંગ માર્જિન જેવા અન્ય નફાકારક વ્યવસાયિક ક્ષેત્રોમાંથી થતી કમાણીનો ઉપયોગ કરે છે. આમ છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના ઊંચા ભાવો વચ્ચે સરકારી કંપનીઓનું આ આર્થિક સંતુલન જાળવવું આગામી દિવસોમાં એક મોટો પડકાર બની રહેવાની સંભાવના છે.
