ઓપરેશન સિંદૂરની સફળતા બાદ ભારતે લીધો ઐતિહાસિક નિર્ણય: હવે થલ, નૌ અને વાયુસેના વાપરશે ‘ચાણક્ય’ AI!
વૈશ્વિક સ્તરે યુદ્ધ કૌશલ્ય અને સૈન્ય પ્રણાલી ઝડપથી બદલાઈ રહી છે, ત્યારે ભારતીય સશસ્ત્ર દળો (Indian Armed Forces) પણ હવે આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવામાં આગળ વધી રહ્યા છે. તાજેતરમાં સફળતાપૂર્વક પાર પાડવામાં આવેલા ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ ના અનુભવો અને તેના સકારાત્મક પરિણામો બાદ ભારતીય સેનાની વ્યૂહાત્મક યોજનાઓમાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ની ભૂમિકા અંગેની ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે.
સૈન્ય મથકો અને રણનીતિકારોનો મુખ્ય હેતુ યુદ્ધ કે તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ દરમિયાન દુશ્મનની હિલચાલને ઝડપથી અને સચોટ રીતે સમજવાનો છે. આ ઉપરાંત ગ્રાઉન્ડ પરથી મળતી ગુપ્ત માહિતી (Intelligence Data) નું ઝડપી વિશ્લેષણ કરવું અને સેનાપતિઓ તથા કમાન્ડરો માટે નિર્ણાયક નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા (Decision-making process) ને વધુ ઝડપી તેમજ ચોક્કસ બનાવવાનો છે.
થલસેના, નૌસેના અને વાયુસેના માટે બનશે એકીકૃત (સાઝા) AI સિસ્ટમ
ભારતની ત્રણેય સેનાઓની ક્ષમતા વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી એક નવી અને મહત્વપૂર્ણ યોજના ઘડી કાઢવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ ભારતીય થલસેના (Army), નૌસેના (Navy) અને વાયુસેના (Air Force) માટે એક ખાસ એકીકૃત AI ફ્રેમવર્ક (Shared AI Framework) તૈયાર કરવામાં આવશે.
આ ભગીરથ કાર્ય માટે હેડક્વાર્ટર ઈન્ટીગ્રેટેડ ડિફેન્સ સ્ટાફ (HQ IDS) અને બેંગલુરુ આધારિત દેશની અગ્રણી AI ટેકનોલોજી કંપની Sarvam AI વચ્ચે ૫ વર્ષનો ઐતિહાસિક કરાર કરવામાં આવ્યો છે.
ત્રણેય સેનાઓ માટે કસ્ટમ ટૂલ્સ: આ કરાર હેઠળ Sarvam AI ત્રણેય સેનાઓની અલગ-અલગ અને વિશેષ જરૂરિયાતો મુજબના ખાસ AI ટૂલ્સ અને પ્લેટફોર્મ્સ વિકસાવશે.
ટેકનિકલ સપોર્ટ અને ટ્રેનિંગ: આ સાધનોનો ઉપયોગ સેનાના વાસ્તવિક ઓપરેશન્સ, કમાન્ડરોની ટ્રેનિંગ અને સૈન્ય નિર્ણયો લેવામાં કરવામાં આવશે. સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવ્યા બાદ કંપની સતત ટેકનિકલ સપોર્ટ પૂરો પાડશે.
‘ચાણક્ય’ યુનિટ અને Sarvam 105B: આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટની જવાબદારી Sarvam AI ની ખાસ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે બનાવેલી સમર્પિત વિંગ ‘ચાણક્ય’ (Chanakya) ની રહેશે. આ પ્રોજેક્ટમાં કંપનીના શક્તિશાળી Sarvam 105B જેવા અદ્યતન AI મોડેલ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
સૈન્ય ક્ષેત્રે શું છે ‘AI કિલ ચેન’ અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરશે?
સૈન્ય અને યુદ્ધ કૌશલ્યની ભાષામાં ‘કિલ ચેન’ (Kill Chain) એ એક એવી સમગ્ર પ્રક્રિયા છે, જેમાં સરહદ પર કે યુદ્ધક્ષેત્રમાં કોઈ સંભવિત ખતરાની ઓળખ કરવાથી લઈને તેના પર ચોક્કસ કાર્યવાહી કરવા સુધીના તમામ તબક્કાઓ સામેલ હોય છે.
આધુનિક યુદ્ધમાં સેટેલાઈટ, રડાર, સીસીટીવી કેમેરા અને ડ્રોન જેવા વિવિધ માધ્યમોથી અઢળક ડેટા પ્રાપ્ત થતો હોય છે. AI આ તમામ સેન્સર ડેટાને ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં પ્રોસેસ કરીને તેનું પૃથ્થકરણ કરી શકશે.
ઝડપી ઓળખ: શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓની ઓળખ કરવી અને દુશ્મનના સંભવિત ઠેકાણા શોધી કાઢવા.
કમાન્ડર સુધી માહિતી પ્રોસેસિંગ: ક્ષણાર્ધમાં મહત્વની માહિતી કમાન્ડર સુધી પહોંચાડીને નિર્ણય લેવામાં લાગતો સમય (Time-lag) નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાશે.
આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ ‘સેન્સર ટુ શૂટર’ (Sensor-to-Shooter) માહિતીના પ્રવાહને સીધો એકબીજા સાથે જોડવાનો છે. જોકે, સરકારે અને કંપનીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે AI પોતે જાતે એટેક કરવાનો કે હુમલો કરવાનો આખરી નિર્ણય નહીં લે. ઓપરેશન સંબંધિત અંતિમ નિર્ણયો સંપૂર્ણપણે માનવીય સુપરવિઝન (Human-in-the-loop) અને વાસ્તવિક કમાન્ડરોના નિયંત્રણ હેઠળ જ રહેશે.
‘ઓપરેશન સિંદૂર’ માં પણ સફળતાપૂર્વક થયો હતો AI નો ઉપયોગ
ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે AI નો ઉપયોગ સાવ નવો નથી. ભારત આ પહેલા પણ પોતાના જટિલ અને કટોકટીભર્યા સૈન્ય અભિયાનોમાં AI ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સફળતાપૂર્વક કરી ચૂક્યું છે.
મે ૨૦૨૫ માં હાથ ધરવામાં આવેલા રોમાંચક અને સંવેદનશીલ ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ (Operation Sindoor) દરમિયાન ભારતીય સેનાએ ગુપ્ત માહિતીના પૃથ્થકરણ, સરહદ પાર દુશ્મનોની હિલચાલ પર ચોવીસે કલાક નજર રાખવા, હવામાન સંબંધી માહિતીનું સચોટ અનુમાન લગાવવા અને સરહદે તૈનાત વિવિધ સેન્સર્સમાંથી મળતા ડેટાને એકીકૃત કરવામાં AI ની મદદ લીધી હતી.
હવે Sarvam AI સાથેના આ નવા પાંચ વર્ષના કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અત્યાર સુધી અલગ-અલગ ઉપયોગમાં લેવાતી આ ટેકનોલોજીઓને એક જ છત્ર હેઠળ લાવીને ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચે સીમલેસ ઈન્ફોર્મેશન શેરિંગ અને નિર્ણય પ્રક્રિયાને વધુ આધુનિક બનાવવાનો છે.
ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં AI ના આગમનનું ભવિષ્ય
ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સીઓ અને સૈન્ય નિષ્ણાતોના મતે, આ કરાર ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે આત્મનિર્ભરતા અને આધુનિકીકરણની દિશામાં એક ઐતિહાસિક પગલું સાબિત થશે. વિદેશી સિસ્ટમ્સ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સ્વદેશી AI મોડેલ્સ અને પ્લેટફોર્મ્સનો ઉપયોગ કરવાથી દેશની સુરક્ષા અને ગુપ્તતા વધુ મજબૂત બનશે.
આગામી સમયમાં થલસેના, નૌસેના અને વાયુસેના વચ્ચેની રણનીતિક ભાગીદારી વધુ સુદ્રઢ બનશે અને ભારતીય સશસ્ત્ર દળો કોઈપણ પ્રકારના આધુનિક કે ડિજિટલ યુદ્ધના પડકારોનો સામનો કરવા માટે પૂર્ણપણે સજ્જ બનશે.
