માત્ર ૨ મિનિટમાં ખાતું ખાલી! ભારતીય રોકાણકારોના યુએસ પોર્ટફોલિયો વેચીને ખરીદ્યા ચાઇનીઝ શેર્સ?
ભારતના ટ્રેડિંગ અને ફિનટેક ક્ષેત્રમાં તાજેતરમાં એક મોટો આંચકો લાગ્યો છે. બેંગલુરુ સ્થિત ફિનટેક પ્લેટફોર્મ ‘સ્ટોકલ સિક્યોરિટીઝ’ (Stockal Securities) સાથે જોડાયેલા એક શંકાસ્પદ ટ્રેડિંગ ફ્રોડમાં આશરે ૩૦ જેટલા રિટેલ રોકાણકારોએ ૧૦૦ કરોડ રૂપિયાથી પણ વધુ રકમનું નુકસાન વેઠવાનો વારો આવ્યો છે. રોકાણકારોની પરવાનગી વગર જ તેમના યુએસ (અમેરિકી) સ્ટોક પોર્ટફોલિયોને વેચી દેવામાં આવ્યા હતા અને તેમાંથી મળેલી રકમ એક અજાણી તથા ખૂબ ઓછા ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ધરાવતી ચાઇનીઝ કંપનીના શેર્સ ખરીદવામાં વાપરી નાખવામાં આવી હતી.
15 ઓક્ટોબરના રોજ શું બન્યું હતું?
પીડિત રોકાણકારોના જણાવ્યા અનુસાર, ૧૫ ઓક્ટોબરના રોજ તેમના સ્ટોકલ એકાઉન્ટ્સમાં તેમની જાણ બહાર અજાણ્યા તત્વો દ્વારા એક્સેસ મેળવવામાં આવ્યો હતો. આ એક્સેસ મેળવ્યાના ગણતરીની મિનિટોમાં જ રોકાણકારોના ખાતામાં પડેલા જાણીતી અમેરિકન કંપનીઓના શેર્સ વેચી દેવામાં આવ્યા હતા.
ત્યારબાદ, આ વેચાણમાંથી પ્રાપ્ત થયેલા તમામ નાણાં ‘ઝિબાઓ ટેકનોલોજી ઇન્ક’ (Zhibao Technology Inc – ZBAO) નામની ચાઇનીઝ કંપનીના શેર્સ ખરીદવા માટે ટ્રાન્સફર કરી દેવાયા હતા. રોકાણકારોનું કહેવું છે કે આ નુકસાનનો પ્રાથમિક અંદાજ ૧૦૦ કરોડ રૂપિયા છે, પરંતુ વાસ્તવિક આંકડો આનાથી પણ ઘણો મોટો હોઈ શકે છે.
જાણીતા ઉદ્યોગપતિઓ અને મોટા રોકાણકારો ભોગ બન્યા
આ કૌભાંડમાં ભોગ બનેલા લોકોમાં ભારતના પ્રમુખ ઉદ્યોગોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ શામેલ છે. ભારતની એક અગ્રણી બેવરેજ કંપનીના વરિષ્ઠ અધિકારીએ પોતાની આપવીતી જણાવતા કહ્યું કે, તેમના યુએસ સ્ટોક પોર્ટફોલિયોમાંથી એપલ (Apple), ટેસ્લા (Tesla), એમેઝોન (Amazon), આલ્ફાબેટ (Alphabet), નવિડિયા (Nvidia) અને એએમડી (AMD) જેવી મોટા ગજાની ૧૦ કંપનીઓના શેર્સ તેમની મંજૂરી વગર વેચી દેવાયા હતા.
આ બોગસ વેચાણથી આશરે ૩,૩૫,૭૬૮ યુએસ ડૉલર પ્રાપ્ત થયા હતા, જેનો ઉપયોગ ‘ઝિબાઓ ટેકનોલોજી’ના ૩,૦૦,૦૦૦ શેર્સ પ્રતિ શેર ૧.૦૫ ડૉલરના ભાવે ખરીદવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
ત્યારબાદ આ ચાઇનીઝ સ્ટોકના ભાવમાં ગણતરીના દિવસોમાં ૬૦% જેટલો ભયાનક કડાકો બોલી ગયો હતો અને ૨૩ ઓક્ટોબર સુધીમાં તેનો ભાવ ઘટીને ૦.૪૨ ડૉલર થઈ ગયો હતો. પરિણામે, માત્ર આ એક જ રોકાણકારને આશરે ૪.૨૬ કરોડ રૂપિયા ($450,000) નું સીધું નુકસાન થયું હતું.
સુરક્ષા એલર્ટ અને નોટિફિકેશન સિસ્ટમની નિષ્ફળતા
રોકાણકારો માટે સૌથી વધુ આંચકાજનક બાબત એ હતી કે આટલી મોટી રકમના શેર્સ ક્ષણભરમાં વેચાઈ ગયા હોવા છતાં પ્લેટફોર્મ તરફથી કોઈ વોર્નિંગ કે ઓટીપી (OTP) ચકાસણી આવી નહોતી.
સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ રોકાણકાર પોતે કોઈ ઓર્ડર એક્ઝિક્યુટ કરે ત્યારે તેમને ઈમેલ દ્વારા કન્ફર્મેશન મળતું હોય છે. પરંતુ ૧૫ ઓક્ટોબરના આ માસ લિક્વિડેશન (મોટા પાયે વેચાણ) અને ચાઇનીઝ કંપનીના શેરની ખરીદી વખતે રોકાણકારોને કોઈ જ મેસેજ કે એલર્ટ મળ્યા નહોતા. સ્ટોકલની પેરેન્ટ કંપની ‘બોર્ડરલેસ’ દ્વારા રોકાણકારોનો સંપર્ક છેક ૧૮ ઓક્ટોબરે કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં તેમણે ૧૫ ઓક્ટોબરે શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ થઈ હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું.
અન્ય એક રોકાણકારે પોતાનું નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું કે તેમના ખાતામાંથી આશરે ૨૯ કરોડ રૂપિયા ($3.1 million) ના શેર્સ માત્ર ૨ મિનિટમાં વેચી દેવાયા હતા અને ૧૫ મિનિટની અંદર એક તુચ્છ કંપનીના ૩૦.૫ લાખ શેર્સ ખરીદી લેવાયા હતા.
સ્ટોકલ (Stockal) નો પક્ષ: હેકિંગ કે ફિશિંગ?
આ સમગ્ર મામલે સ્ટોકલ સિક્યોરિટીઝના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે આ ઘટના પાછળના કારણો અને ટેકનિકલ ખામીઓની તપાસ ચાલી રહી છે. સ્ટોકલના મતે, તેમના પ્લેટફોર્મ કે સર્વરની અંદર કોઈ સુરક્ષા ભંગ (Breach) થયો હોય તેવા પુરાવા મળ્યા નથી.
કંપનીનું એવું અનુમાન છે કે ગ્રાહકોના અંગત ઈમેલ એકાઉન્ટ અથવા પાસવર્ડ સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ અથવા ફિશિંગ એટેક દ્વારા લીક થયા હોઈ શકે છે, જેના કારણે આ અનધિકૃત ટ્રેડિંગ શક્ય બન્યું હતું.
ડ્રાઇવવેલ્થ (DriveWealth) નો ચોંકાવનારો ખુલાસો
આ વિવાદમાં સ્ટોકલના યુએસ સ્થિત ક્લિયરિંગ અને કસ્ટડી પાર્ટનર ‘ડ્રાઇવવેલ્થ એલએલસી’ (DriveWealth LLC) એ પ્લેટફોર્મ પર ગંભીર આક્ષેપો કર્યા છે. ડ્રાઇવવેલ્થ દ્વારા રોકાણકારોને લખાયેલા પત્રમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે:
સુરક્ષાની ખામી સ્ટોકલમાં હતી: ડ્રાઇવવેલ્થના જણાવ્યા મુજબ અનધિકૃત એક્સેસ રોકાણકાર અને સ્ટોકલના ઈન્ટરફેસ વચ્ચે થયો હતો. તેથી આ સુરક્ષા ખામીની પૂરી જવાબદારી સ્ટોકલની રહે છે.
સુધારાત્મક પગલાં ભરવામાં સ્ટોકલની ઢીલ: ડ્રાઇવવેલ્થે દાવો કર્યો છે કે જ્યારે સ્ટોકલે તેમને આ ઘટના અંગે જાણ કરી, ત્યારે ખાતાઓ ફ્રીઝ કરવાના નિર્દેશો આપવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ ડ્રાઇવવેલ્થે જ્યારે રોકાણકારોનું નુકસાન અટકાવવા યોગ્ય પગલાં લેવાની રજૂઆત કરી, ત્યારે સ્ટોકલે તેમને આગળ કોઈ કાર્યવાહી ન કરવા સૂચના આપી હતી.
સમયસર નિર્ણયનો અભાવ: ડ્રાઇવવેલ્થે આક્ષેપ કર્યો કે સ્ટોકલ આ ગંભીર સમસ્યાને યોગ્ય સક્રિયતા અને ગંભીરતાથી ઉકેલવામાં નિષ્ફળ રહી છે અને અન્ય કોઈ આ સમસ્યા ઉકેલે તેની રાહ જોઈ રહી છે.
કાનૂની કાર્યવાહી અને એફઆઈઆર (FIR)
આ કૌભાંડ સામે આવ્યા બાદ પીડિત રોકાણકારોએ કાનૂની માર્ગ અપનાવ્યો છે. ભારતીય શેરબજાર નિયામક સેબી (SEBI) અને અમેરિકાના સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ કમિશન (SEC) માં અધિકૃત ફરિયાદો નોંધાવવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, બેંગલુરુ ખાતે એક એફઆઈઆર (FIR) પણ દાખલ કરવામાં આવી છે. જેમાં ડ્રાઇવવેલ્થ એલએલસી, સ્ટોકલ સિક્યોરિટીઝ, બોર્ડરલેસ સોફ્ટટેક પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને બોર્ડરલેસ ઇન્વેસ્ટિંગ ઇન્ક. ના નામો સામેલ છે.
સ્ટોકલ અને એચડીએફસી સિક્યોરિટીઝ વચ્ચેનો સંબંધ
સ્ટોકલ સિક્યોરિટીઝ એ બેંગલુરુમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી અને સેબી (SEBI) ખાતે રજિસ્ટર્ડ ફિનટેક કંપની છે. તે ભારતીય રિટેલ રોકાણકારોને યુએસ શેરબજાર, ઈટીએફ (ETFs) અને અન્ય વિદેશી સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે. ભારતમાં એચડીએફસી સિક્યોરિટીઝ (HDFC Securities) જેવી પ્રમુખ બ્રોકરેજ ફર્મ્સ પણ પોતાના ગ્રાહકોને વિદેશી રોકાણની સુવિધા આપવા માટે સ્ટોકલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરતી રહી છે.
