હવે માત્ર BMIથી નહીં થાય સ્થૂળતાની ઓળખ! વૈજ્ઞાનિકોએ બદલી સ્થૂળતાની વ્યાખ્યા, જાણો કમરની ચરબી કેમ બની શકે છે મોટું જોખમ
શું કોઈ વ્યક્તિનું વજન સામાન્ય હોય તો તેને સંપૂર્ણ સ્વસ્થ માની શકાય? શું માત્ર ઊંચાઈ અને વજનના આધારે નક્કી કરી શકાય કે વ્યક્તિ સ્થૂળતાનો શિકાર છે કે નહીં? અત્યાર સુધી ડોક્ટરો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો સ્થૂળતા માપવા માટે BMI (બોડી માસ ઇન્ડેક્સ)નો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. જોકે, હવે વૈજ્ઞાનિકોએ સ્થૂળતાને ઓળખવા માટે વધુ વ્યાપક અભિગમ રજૂ કર્યો છે. નવી પદ્ધતિમાં માત્ર વજન જ નહીં, પરંતુ કમરનો ઘેરાવો, શરીરમાં રહેલી વધારાની ચરબી અને તેની સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ બદલાવથી એવા લોકોને ઓળખવામાં મદદ મળી શકે છે, જેમનો BMI સામાન્ય હોવા છતાં તેમના શરીરમાં જોખમી પ્રમાણમાં ચરબી જમા થયેલી હોય છે.
સ્થૂળતા માત્ર શરીરનું વજન વધી જવાની સમસ્યા નથી. શરીરમાં કેટલી ચરબી છે, તે ક્યાં જમા થાય છે અને શરીરના અંગો પર તેની કેવી અસર પડે છે તે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને પેટની આસપાસ અને આંતરિક અંગોની નજીક જમા થતી ચરબી હૃદયરોગ, ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધારી શકે છે.
BMIની મર્યાદા શું છે? હવે કમરનો ઘેરાવો પણ બનશે મહત્વનો માપદંડ
BMI એટલે બોડી માસ ઇન્ડેક્સ. તેની ગણતરી વ્યક્તિના વજનને કિલોગ્રામમાં લઈને તેની ઊંચાઈના મીટરમાં વર્ગ વડે ભાગીને કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે BMI 18.5થી 24.9 વચ્ચે હોય તો તેને સામાન્ય વજનની શ્રેણી માનવામાં આવે છે. જ્યારે BMI 30 કે તેથી વધુ હોય તો વ્યક્તિને સ્થૂળતાની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે.
પરંતુ આ પદ્ધતિની એક મોટી મર્યાદા છે. BMI શરીરમાં રહેલી ચરબી અને સ્નાયુઓના પ્રમાણ વચ્ચે તફાવત કરી શકતું નથી. ઉદાહરણ તરીકે, નિયમિત કસરત કરતા અને સ્નાયુઓનું પ્રમાણ વધારે ધરાવતા વ્યક્તિનો BMI ઊંચો હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે તે વ્યક્તિ સ્થૂળ છે. બીજી તરફ, કોઈ વ્યક્તિનો BMI સામાન્ય હોવા છતાં તેના પેટની આસપાસ વધુ ચરબી હોઈ શકે છે.
આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને વૈજ્ઞાનિકોએ CAD-Obesity (Combined Anthropometric Definition of Obesity) નામની નવી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ અભિગમમાં BMI ઉપરાંત કમરનો ઘેરાવો અને શરીરમાં વધારાની ચરબીના પ્રમાણને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
આ સંશોધનમાં ચીન, સ્પેન, બ્રિટન અને અમેરિકાના ચાર મોટા જૂથોના આરોગ્ય સંબંધિત ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. અભ્યાસમાં 8 લાખથી વધુ લોકોના આરોગ્યના આંકડાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આશરે 15 વર્ષના ડેટાના આધારે સંશોધકોએ BMI અને નવી પદ્ધતિની મદદથી મૃત્યુના જોખમનું અનુમાન કેટલું સચોટ થઈ શકે છે તેની સરખામણી કરી હતી. પરિણામો સૂચવે છે કે નવી પદ્ધતિ માત્ર BMIની સરખામણીમાં જોખમ ધરાવતા લોકોને ઓળખવામાં વધુ અસરકારક બની શકે છે.
સ્થૂળતાના બે પ્રકાર: ક્લિનિકલ અને પ્રીક્લિનિકલ ઓબેસિટી
સ્થૂળતાને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે નિષ્ણાતોએ તેને બે અલગ શ્રેણીઓમાં સમજાવી છે. આ વર્ગીકરણથી વ્યક્તિના શરીરમાં વધારાની ચરબી હોવા ઉપરાંત તેની સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસરને પણ સમજવામાં મદદ મળે છે.
1. ક્લિનિકલ ઓબેસિટી (Clinical Obesity): આ સ્થિતિમાં શરીરમાં વધારાની ચરબી એટલી વધી જાય છે કે તે શરીરના સામાન્ય કાર્ય અને અંગોની કામગીરી પર નકારાત્મક અસર કરવા લાગે છે. તેના કારણે હાર્ટ ફેલ્યોર, સ્લીપ એપનિયા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. સ્લીપ એપનિયામાં ઊંઘ દરમિયાન વ્યક્તિનો શ્વાસ વારંવાર અટકી શકે છે. આ સ્થિતિમાં માત્ર વજન ઘટાડવાનો નહીં, પરંતુ સ્વાસ્થ્ય પર પડતી અસરોની સારવાર કરવાનો પણ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
2. પ્રીક્લિનિકલ ઓબેસિટી (Preclinical Obesity): આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિના શરીરમાં વધારાની ચરબી હોય છે, પરંતુ તેના અંગો સામાન્ય રીતે કામ કરતા રહે છે. જોકે, ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થવાનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી સમયસર તપાસ અને યોગ્ય જીવનશૈલી અપનાવવી જરૂરી બને છે.
સામાન્ય BMI હોવા છતાં હોઈ શકે છે જોખમ, વહેલી તપાસ જરૂરી
નવી પદ્ધતિનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે ‘છુપાયેલી સ્થૂળતા’ ઓળખવામાં મદદ કરી શકે છે. ઘણી વખત વ્યક્તિનું વજન સામાન્ય હોય છે, પરંતુ તેના પેટની આસપાસ વધુ પડતી ચરબી જમા થયેલી હોય છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર BMIના આધારે સ્વાસ્થ્યનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન થઈ શકતું નથી.કમરનો ઘેરાવો માપવાથી શરીરમાં ચરબી ક્યાં જમા થઈ રહી છે તેનો અંદાજ મેળવી શકાય છે. ખાસ કરીને પેટની ચરબી મેટાબોલિક સમસ્યાઓ અને હૃદય સંબંધિત બીમારીઓના જોખમ સાથે જોડાયેલી છે. તેથી ડોક્ટરો માટે કમરનો ઘેરાવો અને શરીરની ચરબીનું મૂલ્યાંકન કરવું ઉપયોગી બની શકે છે.
આ અભિગમથી સારવાર પણ વ્યક્તિની જરૂરિયાત પ્રમાણે નક્કી કરવામાં મદદ મળી શકે છે. કારણ કે દરેક સ્થૂળ વ્યક્તિની સ્થિતિ એકસરખી હોતી નથી. કેટલાક લોકોમાં વધારાની ચરબી હોવા છતાં અંગોની કામગીરી સામાન્ય હોય છે, જ્યારે અન્ય લોકોમાં તેના કારણે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
જોકે, આ નવા અભિગમનો અર્થ એ નથી કે BMI હવે બિનઉપયોગી બની ગયો છે. BMI હજુ પણ પ્રાથમિક તપાસ માટે ઉપયોગી માપદંડ છે. પરંતુ હવે સ્થૂળતાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે માત્ર વજનને બદલે શરીરની રચના, ચરબીનું પ્રમાણ અને તેના કારણે ઊભા થતા સ્વાસ્થ્ય જોખમોને પણ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
