રાહુલ ગાંધીએ વાયુ પ્રદૂષણને ‘જાહેર આરોગ્ય કટોકટી’ ગણાવી વિસ્તૃત ચર્ચાની માંગ કરી; સરકાર ચર્ચા માટે તૈયાર
સંસદના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને કોંગ્રેસના સાંસદ રાહુલ ગાંધીએ દેશના મુખ્ય શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણ (Air Pollution)ના ગંભીર મુદ્દાને ઉઠાવ્યો અને આ કટોકટીનો સામનો કરવા માટે ગૃહમાં વિસ્તૃત ચર્ચાની માંગ કરી. સંસદીય બાબતોના મંત્રી કિરેન રિજિજુએ જવાબ આપ્યો કે સરકાર આ વિષય પર ચર્ચા કરવા માટે તૈયાર છે અને લોકસભાની કાર્ય મંત્રણા સમિતિ (Business Advisory Committee – BAC) સમય ફાળવી શકે છે.
રાહુલ ગાંધીએ શૂન્યકાળ દરમિયાન આ મુદ્દો ઉઠાવતા કહ્યું કે આ કોઈ વૈચારિક મુદ્દો નથી, પરંતુ એક બુનિયાદી જાહેર આરોગ્ય કટોકટી છે, જેના પર તમામ પક્ષોએ સહયોગ કરવો જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે “આપણા મોટા ભાગના મુખ્ય શહેરો ઝેરી હવાના પડ નીચે જીવી રહ્યા છે, જેનાથી લાખો બાળકોનું ભવિષ્ય બરબાદ થઈ રહ્યું છે, તેઓ ફેફસાંની બીમારીઓથી પીડાઈ રહ્યા છે, અને લોકોને કેન્સર થઈ રહ્યું છે.”
તેમણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને વિનંતી કરી કે ગૃહમાં વિસ્તૃત ચર્ચા કર્યા પછી, વડા પ્રધાને દરેક શહેર માટે એક યોજના રજૂ કરવી જોઈએ, જેથી સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવી શકાય અને લોકોનું જીવન સરળ બનાવી શકાય.
ચૂંટણી સુધારણા અને ‘મતની ચોરી’ પર ઉગ્ર ચર્ચા
સત્ર દરમિયાન, ચૂંટણી પંચના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ઓફ ઇલેક્ટોરલ રોલ્સ અને વ્યાપક ચૂંટણી સુધારાઓ પર પણ ઉગ્ર ચર્ચા થઈ. કોંગ્રેસના સાંસદ મનીષ તિવારીએ ચર્ચાની શરૂઆત કરતા કહ્યું કે “તે દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે ઘણા સભ્યો ભારત નિર્વાચન આયોગ (ECI)ની નિષ્પક્ષતા પર સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે.” વિપક્ષે ECI પર સત્તાધારી પક્ષ સાથે મળીને ચૂંટણીમાં ગેરરીતિ (‘મતની ચોરી’) કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.
કોંગ્રેસના સાંસદે ECI સભ્યોની પસંદગી માટે રચાયેલી સમિતિમાં ફેરફારની માંગ કરી. તેમનું સૂચન હતું કે આ પેનલમાં વડા પ્રધાન અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતાની સાથે સાથે **રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા (LoP) અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)**ને પણ સામેલ કરવા જોઈએ, જેથી નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત થઈ શકે. સમાજવાદી પાર્ટીના નેતા અખિલેશ યાદવે પણ આ સૂચનનું સમર્થન કર્યું અને બૅલેટ પેપર (મતપત્રો) તરફ પાછા ફરવાની માંગ કરી.
પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોતો અને દેખરેખ પર ચિંતા
વાયુ પ્રદૂષણની કટોકટી પર નિષ્ણાતોએ પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. પેનલ ચર્ચાઓ દરમિયાન આ વાત સામે આવી કે વાહનો દ્વારા થતું ઉત્સર્જન (Vehicular emissions) PM અને PM નું પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે. બાંધકામ અને રસ્તાની ધૂળ બીજા અને ત્રીજા સૌથી મોટા સ્ત્રોત છે.
એ પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો કે પરાળી (Stubble Burning)નું યોગદાન આખા વર્ષની સરેરાશમાં ભલે ઓછું ( થી ) હોય, પરંતુ તે ટૂંકા સમયગાળા દરમિયાન (૪૦-૪૫ દિવસ) ચરમસીમા પર હોય છે, જ્યારે મહત્તમ આરોગ્ય કટોકટી અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના કેસ સામે આવે છે.
તાજેતરમાં આવેલા એક અહેવાલ મુજબ, સત્તાવાર દેખરેખ પ્રણાલીઓ દ્વારા પંજાબ અને હરિયાણામાં ટકાથી વધુ મોટી ખેતની આગ (farm fires)ની જાણ થઈ શકતી નથી, કારણ કે ખેડૂતો મોડી બપોરે પરાળી બાળી રહ્યા છે, જ્યારે દેખરેખ ઉપગ્રહો માત્ર સવારે ૧૦:૩૦ વાગ્યાથી બપોરે ૧:૩૦ વાગ્યાની વચ્ચે જ સક્રિય આગને કેપ્ચર કરે છે. આ કારણોસર દિલ્હીના વાયુ પ્રદૂષણમાં પરાળીના યોગદાનનું ગંભીર રીતે ઓછું આકલન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
સરકારી ધોરણો વિરુદ્ધ આંતરરાષ્ટ્રીય રેન્કિંગ
સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોના સંદર્ભમાં પોતાની સ્થિતિ પણ સ્પષ્ટ કરી છે. કેન્દ્રએ સંસદને જણાવ્યું કે તે તેના રાષ્ટ્રીય આસપાસની વાયુ ગુણવત્તા ધોરણો (National Ambient Air Quality Standards) પર આધાર રાખે છે અને IQAir જેવા સ્વતંત્ર સંગઠનો દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી આંતરરાષ્ટ્રીય વાયુ પ્રદૂષણ રેન્કિંગને સત્તાવાર માપદંડ માનતું નથી. સરકારે વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO)ના વાયુ ગુણવત્તા દિશાનિર્દેશોને પણ માત્ર સલાહકારી (advisory) ગણાવ્યા છે, જેનો હેતુ દેશોને સંદર્ભ-વિશિષ્ટ માપદંડ તૈયાર કરવામાં મદદ કરવાનો છે, નહી કે બંધનકર્તા સીમાઓ.
કટોકટીને દૂર કરવા માટે તાત્કાલિક માળખાગત કાર્યવાહીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જેમાં સ્થાનિક સ્ત્રોતો (વાહનો, ઉદ્યોગો, બાંધકામ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા અને એરશેડ અભિગમ (Airshed Approach) અપનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે, જેના હેઠળ વહીવટી સીમાઓ કરતાં સમગ્ર પ્રદેશમાં એકસાથે શમનનાં પગલાં લેવા જોઈએ.
