ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાયદાની કલમ 17A પર સુપ્રીમ કોર્ટનો વિભાજિત ચુકાદો: શું આ ભ્રષ્ટ અધિકારીઓનું કવચ છે કે પ્રામાણિકોના રક્ષક?
સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ (PC Act), 1988ની કલમ 17A ની બંધારણીય માન્યતા પર વિભાજિત ચુકાદો (Split Verdict) સંભળાવ્યો છે. આ કલમ સરકારી અધિકારીઓ વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચારની તપાસ શરૂ કરતા પહેલા સરકાર પાસેથી પૂર્વ મંજૂરી (Prior Sanction) લેવી અનિવાર્ય બનાવે છે. જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે આ મુદ્દે અલગ-અલગ મંતવ્યો વ્યક્ત કર્યા હતા, જેના કારણે હવે આ મામલો ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) પાસે મોટી બેન્ચની રચના માટે મોકલવામાં આવ્યો છે.
જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના: “આ ભ્રષ્ટોને બચાવવાનો પ્રયાસ છે”
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ કલમ 17A ને ગેરબંધારણીય ગણાવીને તેને રદ કરવાની વાત કરી હતી. તેમના મુખ્ય તર્કો નીચે મુજબ હતા:
- તેમણે કહ્યું કે તપાસ માટે પૂર્વ મંજૂરીની જરૂરિયાત આ કાયદાના મૂળ ઉદ્દેશ્યથી વિપરીત છે અને તે ભ્રષ્ટોને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
- તેમનું માનવું હતું કે આ જોગવાઈ તે જૂના કાયદાઓને પુનર્જીવિત કરવાનો પ્રયાસ છે જેને સુપ્રીમ કોર્ટ અગાઉ વિનીત નારાયણ અને સુબ્રમણ્યમ સ્વામીના ચુકાદાઓમાં રદ કરી ચૂકી છે.
- તેમણે ટિપ્પણી કરી કે પ્રામાણિક અધિકારીઓને આવા કોઈ વૈધાનિક રક્ષણની જરૂર નથી અને આ કલમ તપાસના માર્ગમાં અયોગ્ય અવરોધ ઊભો કરે છે.
જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથન: “બાળકને નવડાવવાના પાણી સાથે બહાર ન ફેંકો”
તેનાથી વિપરીત, જસ્ટિસ વિશ્વનાથને કલમ 17A ની માન્યતા જાળવી રાખી હતી, પરંતુ તેના અમલીકરણમાં ફેરફાર સૂચવ્યો હતો. તેમના વિચારો આ પ્રમાણે હતા:
- તેમણે ચેતવણી આપી કે આ કલમને સંપૂર્ણપણે હટાવવી એ “બાળકને નવડાવવાના પાણી સાથે બહાર ફેંકી દેવા” (throwing the baby out with the bathwater) સમાન હશે, કારણ કે તે પ્રામાણિક અધિકારીઓને ખોટી અને પ્રેરિત ફરિયાદોથી બચાવવા માટે જરૂરી છે.
- તેમણે સૂચન કર્યું કે પૂર્વ મંજૂરીનો નિર્ણય સરકારને બદલે લોકપાલ (કેન્દ્રમાં) અથવા લોકાયુક્ત (રાજ્યોમાં) જેવી સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ દ્વારા લેવો જોઈએ.તેમણે ભારપૂર્વક
- જણાવ્યું કે જો પ્રામાણિક લોકસેવકોને ડરાવવામાં આવશે, તો વહીવટમાં ‘પોલિસી પેરાલિસિસ’ (નીતિગત જડતા) ની સ્થિતિ પેદા થઈ શકે છે.
શું છે કલમ 17A અને વિવાદનું મૂળ?
2018 ના સુધારા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી કલમ 17A એવી જોગવાઈ કરે છે કે કોઈ પણ પોલીસ અધિકારી કોઈ લોકસેવક દ્વારા તેમની સત્તાવાર ફરજોના પાલનમાં લેવામાં આવેલા નિર્ણયો અથવા ભલામણોના સંદર્ભમાં પૂર્વ મંજૂરી વિના તપાસ શરૂ કરી શકતા નથી.
આ જોગવાઈને ‘સેન્ટર ફોર પબ્લિક ઇન્ટરેસ્ટ લિટિગેશન’ (CPIL) દ્વારા પડકારવામાં આવી હતી. વરિષ્ઠ એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણે દલીલ કરી હતી કે જે મંત્રીઓ પોતે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ હોઈ શકે છે, તેઓ જ નક્કી કરે છે કે તપાસ થવી જોઈએ કે નહીં, જે હિતોના સંઘર્ષ (Conflict of Interest) નો મામલો છે.
આગળ શું થશે?
વર્તમાન બેન્ચમાં મતભેદ હોવાથી, હવે રજિસ્ટ્રી આ મામલાને CJI સમક્ષ મૂકશે જેથી એક યોગ્ય મોટી બેન્ચ (Larger Bench) આના પર નવા સિરેથી વિચાર કરી શકે. આ નિર્ણયની દેશભરમાં લોકસેવકો વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના કેસોની તપાસ પ્રક્રિયા પર દૂરગામી અસરો પડશે.
આ કાનૂની સ્થિતિને એક ગળણી (Sieve) તરીકે સમજી શકાય છે. જસ્ટિસ વિશ્વનાથન ઈચ્છે છે કે આ ગળણી બની રહે જેથી કાંકરા (ખોટી ફરિયાદો) બહાર નીકળી જાય અને માત્ર શુદ્ધ અનાજ (વાસ્તવિક ભ્રષ્ટાચારના કેસ) જ તપાસના દાયરામાં આવે, જ્યારે જસ્ટિસ નાગરત્નાને ડર છે કે આ ગળણીના કાણાં એટલા નાના કરી દેવામાં આવ્યા છે કે અનાજ પણ બહાર નીકળી શકતું નથી અને ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા અંદર જ દટાઈ રહ્યા છે.
