શૌર્ય અને સાહિત્યનો અનોખો સંગમ: ‘ભારતીય સૈન્ય ઇતિહાસ @75’ થીમ પર સજ્જ વિશ્વ પુસ્તક મેળો
સાહિત્યનો મહાકુંભ રાજધાની દિલ્હીની કડકડતી ઠંડી વચ્ચે વાંચન-લેખનની હૂંફ લઈને ‘નવી દિલ્હી વિશ્વ પુસ્તક મેળો 2026’ તેના પૂરા જોશમાં છે. પ્રગતિ મેદાન સ્થિત ભવ્ય ‘ભારત મંડપમ’ ખાતે આયોજિત આ મેળો આ વખતે માત્ર પુસ્તકોનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ ભારતના ગૌરવશાળી સૈન્ય ઇતિહાસ અને વૈશ્વિક રાજદ્વારી સંબંધોનો જીવંત સાક્ષી પણ બન્યો છે. 10 જાન્યુઆરીથી શરૂ થયેલો આ નવ દિવસીય સાહિત્યિક ઉત્સવ 18 જાન્યુઆરી સુધી ચાલશે. નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ (NBT) અને ઈન્ડિયા ટ્રેડ પ્રમોશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (ITPO) ના સંયુક્ત ઉપક્રમે આયોજિત આ મેળાનું ઉદ્ઘાટન કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને કર્યું હતું.
પ્રથમ વખત ‘નિઃશુલ્ક પ્રવેશ’: એક ઐતિહાસિક નિર્ણય
પ્રથમ વખત ‘નિઃશુલ્ક પ્રવેશ’: એક ઐતિહાસિક નિર્ણયઆ વર્ષના મેળાની સૌથી મોટી અને ઐતિહાસિક વિશેષતા તેનો ‘ફ્રી એન્ટ્રી’ (નિઃશુલ્ક પ્રવેશ) છે. અગાઉ પુસ્તક મેળાઓમાં ટિકિટ માટેની લાંબી લાઈનો યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે અવરોધ બનતી હતી, પરંતુ શિક્ષણ મંત્રાલયે વાંચન સંસ્કૃતિને જન-આંદોલન બનાવવા માટે પ્રવેશ શુલ્ક સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધો છે.
આ નિર્ણય ખાસ કરીને ‘જેન-ઝી’ (Gen-Z) એટલે કે આજની યુવા પેઢીને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે. ડિજિટલ યુગમાં જ્યારે સ્ક્રીનનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે, ત્યારે યુવાનોને ફરીથી પુસ્તકોના પાનાઓની સુગંધ તરફ ખેંચવા માટે આ એક ક્રાંતિકારી ડગલું છે. હવે કોઈપણ પુસ્તક પ્રેમી સવારે 11 વાગ્યાથી રાત્રે 8 વાગ્યા સુધી કોઈપણ ટિકિટ વિના મેળાનો આનંદ માણી શકે છે.
થીમ પેવેલિયન: ભારતીય સૈન્ય ઇતિહાસ @75
આઝાદીના અમૃત કાળના સમાપન પછી, આ વર્ષની થીમ ‘ભારતીય સૈન્ય ઇતિહાસ: શૌર્ય અને વિવેક @75’ રાખવામાં આવી છે. 1,000 ચોરસ મીટરમાં ફેલાયેલું ‘થીમ પેવેલિયન’ કોઈ યુદ્ધ સંગ્રહાલય કે સૈન્ય પ્રદર્શન જેવો અનુભવ કરાવે છે.
-
રણનીતિ અને વીરતાનું પ્રદર્શન: અહીં માત્ર પુસ્તકો જ નહીં, પણ ભારતની સૈન્ય શક્તિનું જીવંત ચિત્રણ પણ છે. અર્જુન ટેન્ક, વિમાનવાહક જહાજ INS વિક્રાંત અને ફાઈટર જેટ LCA તેજસના વિશાળ મોડેલો જોઈને મુલાકાતીઓમાં, ખાસ કરીને બાળકોમાં દેશભક્તિનો જુસ્સો જોવા મળી રહ્યો છે.
-
સાહિત્યિક વારસો: પેવેલિયનમાં 500 થી વધુ એવા દુર્લભ અને આધુનિક પુસ્તકો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે, જે ભારતીય સેના, નૌકાદળ અને વાયુસેનાના ગૌરવશાળી ઇતિહાસ, સાહસ અને યુદ્ધ કૌશલ્યની ગાથાઓ વર્ણવે છે. ફીલ્ડ માર્શલ સેમ માણેકશાથી લઈને કારગિલના નાયકોની જીવનકથાઓ અને સૈન્ય વ્યૂહરચના પરના પુસ્તકો વાચકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યા છે.
વૈશ્વિક ભાગીદારી: કતર અને સ્પેનનું આકર્ષણ
વિશ્વ પુસ્તક મેળો આ વખતે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનનું કેન્દ્ર પણ બન્યો છે.
-
કતર (અતિથિ દેશ): આ વર્ષે ‘કતર’ ને ‘ગેસ્ટ ઓફ ઓનર’ નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. કતરના પેવેલિયનમાં અરબી સાહિત્ય, ત્યાંની સ્થાપત્યકળા અને સંસ્કૃતિની ઝલક જોવા મળી રહી છે.
-
સ્પેન (ફોકસ દેશ): સ્પેનને ‘ફોકસ કન્ટ્રી’ તરીકે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યું છે, જ્યાં સ્પેનિશ સાહિત્યના ક્લાસિક અને આધુનિક સર્જનો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે.
કુલ મળીને, 35 થી વધુ દેશોના 1000 થી વધુ પ્રકાશકો પોતાની ભાષા અને સંસ્કૃતિ સાથે આ મેળાની શોભા વધારી રહ્યા છે.
બાળકો માટે વિશેષ આકર્ષણ: ‘ચિલ્ડ્રન પેવેલિયન’
બાળકો માટે વિશેષ આકર્ષણ: ‘ચિલ્ડ્રન પેવેલિયન’નવી પેઢીમાં પુસ્તકો પ્રત્યે રુચિ કેળવવા માટે ‘ચિલ્ડ્રન પેવેલિયન’ ને અત્યંત સર્જનાત્મક રીતે શણગારવામાં આવ્યું છે. અહીં માત્ર કોમિક્સ અને વાર્તાના પુસ્તકો જ નથી, પરંતુ નીચે મુજબની પ્રવૃત્તિઓનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે:
-
વાર્તા પઠન સત્રો (Storytelling Sessions): પ્રખ્યાત લેખકો દ્વારા બાળકોને જીવંત વાર્તાઓ સંભળાવવામાં આવે છે.
-
ક્રિએટિવ વર્કશોપ: બાળકો માટે ચિત્રકળા, લેખન અને કોયડા ઉકેલવા જેવી કાર્યશાળાઓ.
-
એજ્યુકેશનલ ટેકનોલોજી: પુસ્તકોની સાથે ડિજિટલ લર્નિંગ ટૂલ્સનું પણ પ્રદર્શન છે જેથી બાળકો રમત-રમતમાં શીખી શકે.
સાંસ્કૃતિક સંધ્યા અને લેખક સંવાદ
મેળા દરમિયાન અંદાજે 600 થી વધુ સાહિત્યિક કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા છે. ‘લેખક મંચ’ પર પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકારો, કવિઓ અને વિચારકો સાથે સીધો સંવાદ (Author Sessions) થઈ રહ્યો છે. સાંજના સમયે મેળાનું વાતાવરણ ઉત્સવમાં ફેરવાઈ જાય છે. ગ્રેમી એવોર્ડ વિજેતા રિકી કેજ જેવા કલાકારો પોતાની પ્રસ્તુતિઓથી પ્રેક્ષકોને મંત્રમુગ્ધ કરી રહ્યા છે, સાથે જ ભારતીય સેનાના બેન્ડ્સ દ્વારા વગાડવામાં આવતી ધૂનો વાતાવરણમાં ગૌરવ ભરી રહી છે.
નિષ્કર્ષ: જ્ઞાન અને ગૌરવનો અદભૂત સંગમ
નવી દિલ્હી વિશ્વ પુસ્તક મેળો 2026 એ માત્ર પુસ્તકોના ખરીદ-વેચાણનું સ્થળ નથી, પરંતુ તે ભારતના ‘શૌર્ય’ (સૈન્ય ઇતિહાસ) અને ‘વિવેક’ (સાહિત્ય) ના મિલનનો ઉત્સવ છે. નિઃશુલ્ક પ્રવેશને કારણે આ વખતે વાચકોની સંખ્યા અગાઉના તમામ રેકોર્ડ તોડે તેવી અપેક્ષા છે. જો તમે પણ શબ્દોની દુનિયામાં ખોવાઈ જવા માંગતા હોવ, તો 18 જાન્યુઆરી સુધી ભારત મંડપમની મુલાકાત અવશ્ય લેજો.
