ટ્રમ્પની ૨ કલાક ચાલેલી સિક્રેટ બેઠક: છતાં ઈરાન ડીલ પર કેમ ન આવી શક્યું કોઈ પરિણામ?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ અને સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે મોટા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ રોકવા માટે વાતચીતનો દોર તો શરૂ થયો છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ અંતિમ કરાર થઈ શક્યો નથી. તાજેતરમાં જ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વ્હાઇટ હાઉસમાં બે કલાક લાંબી હાઈ-લેવલ બેઠક યોજી હતી. આ બેઠક બાદ એવી અટકળો હતી કે કોઈ મોટી જાહેરાત થશે, પરંતુ આખરે આ મંથન પણ અનિર્ણિત રહ્યું. યુરેનિયમ સંવર્ધન, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા, જપ્ત કરાયેલા નાણાંની વાપસી અને અમેરિકા તરફથી મળનારી ગેરંટી જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર બંને દેશો વચ્ચેના મતભેદો હજુ પણ યથાવત છે.
સિચ્યુએશન રૂમમાં બે કલાકનું મંથન અને ટ્રમ્પનું વલણ
શનિવારે વ્હાઇટ હાઉસના અત્યંત સુરક્ષિત ગણાતા ‘સિચ્યુએશન રૂમ’માં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અધ્યક્ષતામાં એક ઈમરજન્સી બેઠક મળી હતી. આ બેઠકમાં અમેરિકાના ટોચના સુરક્ષા સલાહકારો અને સૈન્ય અધિકારીઓ સામેલ થયા હતા. વૈશ્વિક મીડિયાની નજર આ બેઠક પર ટકેલી હતી કારણ કે માનવામાં આવી રહ્યું હતું કે ઈરાન સાથે સીઝફાયર અથવા કોઈ મોટી ડીલની જાહેરાત થઈ શકે છે. જો કે, બે કલાકની લાંબી ચર્ચા પછી પણ કોઈ અંતિમ સમજૂતી થઈ શકી નહીં.
વ્હાઇટ હાઉસના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ માત્ર એવા જ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરશે જે સંપૂર્ણપણે અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય હિતમાં હોય અને તેમની આકરી શરતોનું પાલન કરતો હોય. અમેરિકાએ ફરી એકવાર પોતાનું જૂનું વલણ દોહરાવ્યું છે કે તે ઈરાનને કોઈપણ સંજોગોમાં પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવા દેશે નહીં. આ સુરક્ષા ગેરંટી વિના અમેરિકા પાછળ હટવા તૈયાર નથી.
સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રમ્પની શરતો અને આકરા તેવર
આ મહત્વપૂર્ણ બેઠક શરૂ થાય તે પહેલા જ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર પોતાની શરતો જાહેર કરીને ઈરાન પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં બિછાવેલી દરિયાઈ સુરંગો (સી માઈન્સ) હટાવી લેશે, તો જ અમેરિકા તેની નૌકાદળની નાકેબંધી ખતમ કરશે. આ નાકેબંધી હટ્યા પછી જ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર સામાન્ય થઈ શકશે.
આ સિવાય ટ્રમ્પે એક મોટો દાવો પણ કર્યો હતો કે ઈરાન દ્વારા અત્યાર સુધી તૈયાર કરાયેલા ઉચ્ચ સ્તરીય સંવર્ધિત યુરેનિયમને શોધી કાઢીને તેનો નાશ કરવામાં આવશે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, ટ્રમ્પે ઈરાનને આર્થિક રાહત આપવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરી દીધો છે. મીડિયા અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવી રહ્યો હતો કે ઈરાન વાતચીતના આગામી તબક્કામાં જતા પહેલા અમેરિકા દ્વારા જપ્ત કરાયેલી ૧૨ અબજ ડોલરની સંપત્તિ મુક્ત કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે, જેને ટ્રમ્પે નકારી કાઢી છે.
ઈરાનનો પલટવાર: “અમે વચનો પર નહીં, તાકાત પર ભરોસો કરીએ છીએ”
બીજી તરફ, ઈરાને પણ અમેરિકાના આ દબાણ સામે ઝૂકવાનો સાફ ઈનકાર કરી દીધો છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઈસ્માઈલ બગાઈએ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા સાથે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ કરાર થયો નથી. બંને દેશો વચ્ચે માત્ર સંદેશાઓની આપ-લે અને પ્રાથમિક ચર્ચા જ ચાલી રહી છે. બગાઈએ ઉમેર્યું કે આ સમયે ઈરાનની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને હિંસાનો અંત લાવવાની છે.
પરમાણુ મુદ્દા પર સ્પષ્ટતા કરતા ઈરાને જણાવ્યું કે હાલમાં યુરેનિયમ સંવર્ધન અને પરમાણુ કાર્યક્રમના ટેકનિકલ પાસાઓ પર કોઈ આખરી ચર્ચા થઈ રહી નથી. જ્યાં સુધી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો સવાલ છે, ઈરાનનું માનવું છે કે આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગના ભવિષ્યનો નિર્ણય માત્ર ઈરાન અને ઓમાન જ મળીને કરશે, તેમાં કોઈ ત્રીજા દેશની દખલગીરી સહન કરવામાં નહીં આવે.
ઈરાનના મુખ્ય વાર્તાકાર મોહમ્મદ બઘેર ગાલિબાફે સોશિયલ મીડિયા પર વધુ આક્રમક વલણ અપનાવતા લખ્યું કે, “ઈરાન ટેબલ પર બેસીને ભીખ માંગીને નહીં, પરંતુ પોતાની સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક શક્તિના આધારે છૂટછાટો મેળવે છે.” તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈરાનને અમેરિકાના પોકળ વચનો પર જરાય ભરોસો નથી, તેથી પહેલા અમેરિકાએ નક્કર પગલાં ભરીને બતાવવા પડશે.
આખરે કયા મુદ્દાઓ પર અટકેલું છે બંને દેશોનું ગાડું?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો દાયકાઓથી વણસેલા છે, અને વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ચાર મુખ્ય મુદ્દાઓ એવા છે જેના કારણે કોઈ સમજૂતી થઈ શકતી નથી:
યુરેનિયમ સંવર્ધન પર પ્રતિબંધ: અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેના તમામ પરમાણુ પ્લાન્ટ્સ બંધ કરે અને અત્યાર સુધી સંવર્ધિત કરેલું યુરેનિયમ કોઈ તટસ્થ દેશને સોંપી દે. આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA) ના રિપોર્ટ અનુસાર, ઈરાન પાસે હાલમાં ૬૦% સુધી સંવર્ધિત કરાયેલું ૪૪૦.૯ કિલોગ્રામ યુરેનિયમ ઉપલબ્ધ છે. આ જથ્થો એટલો શક્તિશાળી છે કે તે પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાના સ્તરની ખૂબ જ નજીક માનવામાં આવે છે, જે અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશ ઈઝરાયેલ માટે મોટો ખતરો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો વિવાદ: વૈશ્વિક તેલ વ્યાપાર માટે આ જળમાર્ગ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકાની શરત છે કે ઈરાને આગામી ૩૦ દિવસની અંદર આ વિસ્તારમાંથી તમામ દરિયાઈ માઈન્સ હટાવી લેવી પડશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ માટે રસ્તો ખુલ્લો કરવો પડશે.
જપ્ત થયેલા નાણાંની વાપસી: ઈરાનની આર્થિક સ્થિતિ પ્રતિબંધોના કારણે નબળી પડી છે. ઈરાન માંગ કરી રહ્યું છે કે વિદેશી બેંકોમાં ફ્રીઝ કરાયેલી તેની આશરે ૨૪ અબજ ડોલરની સંપત્તિ તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ નાણાં તેના પોતાના છે અને તેના વિના કોઈ આગળની વાત શક્ય નથી.
ભવિષ્યની કાનૂની ગેરંટી: વર્ષ ૨૦૧૮માં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે જેસીપીઓએ (JCPOA) પરમાણુ ડીલમાંથી અમેરિકાને એકતરફી રીતે હટાવી લીધું હતું. આ કડવા અનુભવમાંથી શીખીને ઈરાન આ વખતે એવી કાનૂની ગેરંટી ઈચ્છી રહ્યું છે કે ભવિષ્યમાં અમેરિકામાં સત્તા બદલાય તો પણ તે આ કરારમાંથી પાછું હટી શકશે નહીં.
આગળ શું થઈ શકે?
વ્હાઇટ હાઉસની આ બે કલાકની ગુપ્ત બેઠક ભલે કોઈ અંતિમ પરિણામ વિના સમાપ્ત થઈ ગઈ હોય, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે બંને પક્ષો યુદ્ધ ટાળવા માટે ગંભીરતાથી વિચારી રહ્યા છે. ટ્રમ્પ પોતાના ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ના એજન્ડા પર અડગ છે, જ્યારે ઈરાન પોતાની સાર્વભૌમત્વ અને આર્થિક હિતો સાથે સમજૂતી કરવા તૈયાર નથી.
હાલ પૂરતું તો બંને દેશો વચ્ચે પડદા પાછળની ડિપ્લોમેસી (બેકચેનલ ડિપ્લોમેસી) ચાલુ રહેશે. જ્યાં સુધી બંને પક્ષો મધ્યમ માર્ગ અપનાવીને થોડી નરમ નીતિ નહીં અપનાવે, ત્યાં સુધી પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થપાવી મુશ્કેલ જણાય છે. આગામી દિવસોમાં આ વાટાઘાટો કઈ દિશામાં જાય છે તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
