શું કમ્પ્યુટર કે રોબોટ કોપીરાઈટનો માલિક બની શકે? સ્ટીફન થાલેરના કેસમાં કોર્ટે દોરી સ્પષ્ટ સીમારેખા!
શું આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) કંપનીઓ પોતાના મોડેલ્સ બનાવવા માટે કોપીરાઈટ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકે? અને શું AI દ્વારા આપમેળે નિર્માણ થયેલી કોઈ કૃતિને કોપીરાઈટનું કાનૂની રક્ષણ મળી શકે? ભારતના કોપીરાઈટ કાર્યાલયે (Copyright Office) આ બીજા સવાલનો સ્પષ્ટ ઉત્તર આપ્યો છે. કાર્યાલયે અમેરિકન કમ્પ્યુટર વૈજ્ઞાનિક સ્ટીફન થાલેર (Stephen Thaler) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી કોપીરાઈટ નોંધણી અરજીને ફગાવી દીધી હતી. થાલેરે તેમની AI સિસ્ટમ ‘DABUS’ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી એક આર્ટવર્ક માટે કોપીરાઈટની માંગણી કરી હતી.
કોપીરાઈટ ઓફિસે સ્વીકાર્યું હતું કે તે આર્ટવર્ક ‘ઓરિજિનલ’ (મૂળ) હતું, કારણ કે તે કોઈ હયાત કૃતિની નકલ નહોતું. પરંતુ, કાયદા મુજબ માનવ-લેખકત્વ (Human-Authorship) ની જરૂરિયાત સમાપ્ત થતી નથી. કોઈ કૃતિ ભલે ગમે તેટલી મૌલિક હોય, છતાં તેનો નિર્માણકર્તા તરીકે કોઈ સચેતન મનુષ્ય જ હોવો જરૂરી છે.
શું હતો આ અનોખો કાનૂની કેસ?
આ આખો વિવાદ “A Recent Entrance to Paradise” નામના એક ડિજિટલ આર્ટવર્ક સાથે જોડાયેલો છે. વર્ષ 2022માં સ્ટીફન થાલેરે આ કલાકૃતિ માટે કોપીરાઈટ રજીસ્ટ્રેશન મેળવવા અરજી કરી હતી. થાલેરનો દાવો હતો કે આ આર્ટવર્ક તેમણે પોતે તૈયાર કરેલી AI સિસ્ટમ ‘DABUS’ (Device for the Autonomous Bootstrapping of Unified Sentience) દ્વારા સ્વતંત્ર રીતે (Autonomously) બનાવવામાં આવ્યું છે, તેથી AI ને જ તેનો લેખક માનવો જોઈએ.
આ અરજી સામે ભારતીય કોપીરાઈટ ઓફિસે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. વિવિધ સુનાવણીઓ બાદ, નિર્ણય આપવાનો હતો કે શું ભારતીય કોપીરાઈટ એક્ટ હેઠળ કોઈ AI સિસ્ટમને કાનૂની રીતે ‘લેખક’ અથવા ‘ઓથર’ તરીકે માન્યતા આપી શકાય? અને જો કમ્પ્યુટર દ્વારા કૃતિ બની હોય તો અસલી લેખક કોણ ગણાય?
ભારતીય કાયદો અને સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો શું કહે છે?
ભારતીય કોપીરાઈટ એક્ટ મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો નક્કી કરે છે:
કૃતિ ઓરિજિનલ છે કે નહીં?
તેનો અસલી લેખક (Author) કોણ છે?
તે કોપીરાઈટનો કાનૂની માલિક (Owner) કોણ છે?
કલમ 13 મુજબ મૂળ સાહિત્યિક, નાટ્ય, સંગીત અને કલાત્મક કૃતિઓને કોપીરાઈટ રક્ષણ મળે છે. કાયદામાં ‘ઓરિજિનલિટી’ની કોઈ ચોક્કસ વ્યાખ્યા નથી, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court)ના ‘ઈસ્ટર્ન બુક કંપની વિ. ડી.બી. મોદક’ કેસના ઐતિહાસિક ચુકાદાના આધારે તે નક્કી થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈ કૃતિ કોપીરાઈટ મેળવવા માટે એકદમ અનોખી કે ક્રાંતિકારી હોવી જરૂરી નથી, પરંતુ તેમાં ઓછામાં ઓછી ક્રિએટિવિટી (સર્જનાત્મકતા) હોવી જોઈએ અને તે કોઈની યાંત્રિક નકલ ન હોવી જોઈએ.
આ કેસમાં AI દ્વારા બનેલી છબી મૂળ હોવાની બાબતે ઓથોરિટી સમક્ષ કોઈ શંકા નહોતી. વિવાદ માત્ર એ વાતનો હતો કે કલમ મુજબ કૃતિનું નિર્માણ “કોણે કરાવ્યું” ગણાય.
સાધન (Tool) વિરુદ્ધ સર્જક (Mastermind): યુએસ કોર્ટના સંદર્ભો
કોપીરાઈટ ઓફિસે સ્પષ્ટ કર્યું કે કાયદામાં દર્શાવેલું ‘માલિકી હક’ (Ownership) અને ‘લેખકત્વ’ એવા કાનૂની વ્યક્તિઓ માટે ઘડાયું છે જેઓ અધિકારો ધરાવી શકે, તેનું હસ્તાંતરણ કરી શકે અને કોર્ટમાં દાવો માંડી શકે.
આ બાબતને સમજાવવા માટે કાર્યાલયે અમેરિકી અદાલતોના ચુકાદાઓ (જેવા કે Burrow-Giles અને Aalmuhammed v Lee કેસ)નો આશરો લીધો હતો. આ ચુકાદાઓમાં નક્કી કરાયું હતું કે લેખકત્વ એ કેવળ આખરી ક્રિયા કરનાર સાધનનું નથી હોતું, પરંતુ આખી પ્રક્રિયા પાછળ રહેલા ‘માસ્ટરમાઈન્ડ’ (Mastermind) એટલે કે સર્જનાત્મક નિયંત્રણ ધરાવનાર વ્યક્તિનું હોય છે.
આ જ સિદ્ધાંત લાગુ કરતાં કોપીરાઈટ ઓફિસે ચુકાદો આપ્યો કે:
DABUS એક સાધન છે: ભલે અંતિમ ઈમેજ AI દ્વારા જનરેટ થઈ હોય, પરંતુ તે થાલેર દ્વારા ડિઝાઈન કરવામાં આવેલી સિસ્ટમની મર્યાદામાં જ થઈ છે.
માનવ જ અસલી સર્જક: થાલેરે આખી સિસ્ટમ બનાવી, તેના કામ કરવાની પદ્ધતિ નક્કી કરી અને પ્રક્રિયા શરૂ કરી. તેથી કાનૂની રીતે આ કૃતિનું નિર્માણ કરનાર વ્યક્તિ થાલેર પોતે છે, AI સિસ્ટમ નહીં.
AI સિસ્ટમ કાનૂની વ્યક્તિ નથી
કાયદામાં જ્યારે ‘વ્યક્તિ’ (Person) શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે તેનો અર્થ કોઈ કુદરતી મનુષ્ય (Natural Person) અથવા કાનૂની સંસ્થા (Juristic Person – જેમ કે નોંધાયેલી કંપની) થાય છે. આવી સંસ્થાઓ જ મિલકત ધરાવવાની કે કરાર કરવાની કાનૂની ક્ષમતા ધરાવે છે.
કારણ કે ‘DABUS’ અથવા કોઈ પણ AI મોડેલ કાનૂની રીતે ઓળખાયેલી વ્યક્તિ (Juristic Entity) નથી, તેથી તેને કાનૂની લેખક તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.
