શું યુવાનોને પણ થઈ શકે છે કેન્સર? આ સામાન્ય લાગતા લક્ષણોને ભૂલથી પણ ન કરો નજરઅંદાજ!
કેન્સર સામાન્ય રીતે વૃદ્ધાવસ્થા સાથે જોડાયેલી બીમારી માનવામાં આવે છે, પરંતુ હાલના સમયમાં યુવાનોમાં પણ કેન્સરના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. નાની ઉંમરે કેન્સરના લક્ષણો ઘણીવાર એટલા સૂક્ષ્મ હોય છે કે લોકો તેને દૈનિક જીવનની સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ અથવા થાક સમજીને નજરઅંદાજ કરી દે છે. યુવાનોમાં વધી રહેલા કેન્સર અંગે જાગૃતિ લાવવા માટે નવી દિલ્હીની ઇન્દ્રપ્રસ્થ એપોલો હોસ્પિટલ્સના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ અને મેડિકલ ઓન્કોલોજિસ્ટ ડૉ. અંકિત જૈને યુવાનોમાં કેન્સર થવાના કારણો, નજરઅંદાજ ન કરવા જેવાં લક્ષણો, સંબંધિત અફવાઓ અને સમયસર નિદાનનું મહત્વ સમજાવ્યું છે.
યુવાનોમાં કેન્સરના લક્ષણો શા માટે ઝડપથી પકડાતા નથી?
યુવાનોમાં કેન્સરનું નિદાન મોડું થવાનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે દર્દી પોતે કે તેમની આસપાસના લોકો આ ઉંમરે કેન્સર હોવાની શક્યતા વિચારતા પણ નથી. સતત થાક લાગવો, કારણ વગર વજન ઘટવું કે પેટમાં વારંવાર અસ્વસ્થતા થવી જેવા લક્ષણોને અતિશય કામના બોજ, માનસિક તણાવ, પૂરતી ઊંઘ ન મળવી અથવા વ્યસ્ત દિનચર્યાનું પરિણામ માની લેવામાં આવે છે.
ડૉ. જૈનના જણાવ્યા અનુસાર, “ઘણા કિસ્સાઓમાં આ સામાન્ય કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ જો કોઈ લક્ષણ લાંબા સમય સુધી રહે અથવા વારંવાર સામે આવે, તો તેની તબીબી તપાસ કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે. માત્ર ઉંમરને આધારે ડૉક્ટર પાસે જવું કે ન જવું તેનો નિર્ણય ન લેવો જોઈએ. ભલે યુવાનોમાં વૃદ્ધોની સરખામણીએ કેન્સરનું પ્રમાણ ઓછું હોય, છતાં તે થઈ શકે છે. તેથી શરીરમાં આવતા સતત ફેરફારો પ્રત્યે જાગૃત રહેવું અનિવાર્ય છે.”
જે લક્ષણોને ભૂલથી પણ નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ
કેન્સરના લક્ષણો શરીરના કયા અંગ કે પેશી (tissue) પર અસર થઈ છે તેના પર આધાર રાખે છે. કેટલાક સંકેતો શરૂઆતમાં ખૂબ સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ સમય જતાં તે ગંભીર બની શકે છે. જો નીચે જણાવેલા લક્ષણો કેટલાક અઠવાડિયા સુધી સતત રહે, વારંવાર થાય અથવા તો વધતા જાય, તો તરત જ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
અચાનક અને કારણ વગર વજન ઘટવું: ખોરાક કે કસરતમાં ફેરફાર કર્યા વગર વજન ઓછું થવું.
સતત થાક અને અશક્તિ: પૂરતો આરામ અને ઊંઘ લીધા પછી પણ અતિશય થાક અનુભવવો.
શરીર પર ગાંઠ કે સોજો: શરીરના કોઈપણ ભાગમાં નવી ગાંઠ અથવા અસામાન્ય સોજો દેખાવો.
લાંબા સમયની ઉધરસ કે અવાજમાં ફેરફાર: અઠવાડિયા સુધી સ્રાવ કે ઉધરસ મટવી નહીં અથવા અવાજ બેસી જવો.
અસામાન્ય રક્તસ્રાવ કે ચાંઠા: શરીર પર વગર કારણે વાગ્યાના નિશાન પડવા કે રક્તસ્રાવ થવો.
પેટમાં સતત ફૂલેલાપણું કે દુખાવો: પાચનમાં સતત તકલીફ અને અસ્વસ્થતા રહેવી.
મળ કે મૂત્રની આદતોમાં ફેરફાર: કબજિયાત, ઝાડા કે પેશાબની પ્રક્રિયામાં અચાનક બદલાવ આવવો.
મોંના ચાંદા કે ત્વચાના ઘા ન રુઝાવા: લાંબા સમય સુધી મોંમાં ચાંદા રહેવા.
લિમ્ફ નોડ્સ (ગંઠિઓ) માં સોજો: ગરદન, બગલ કે જાંઘના ભાગે આવેલી ગંઠિઓમાં સોજો આવવો.
ડૉ. જૈન સ્પષ્ટ કરે છે કે આ લક્ષણો હોવાનો અર્થ એવો નથી કે વ્યક્તિને કેન્સર જ છે, કારણ કે આમાંના ઘણા લક્ષણો અન્ય બિન-કેન્સરજનક પરિસ્થિતિઓને કારણે પણ હોઈ શકે છે. પરંતુ જ્યારે તેનું કોઈ સ્પષ્ટ કારણ ન મળે, ત્યારે યોગ્ય તપાસ કરાવવી એ સમજદારીભર્યું પગલું છે.
યુવાનોમાં કેન્સર અંગેની મુખ્ય અફવાઓ અને સત્ય
સૌથી મોટી અફવા એ છે કે કેન્સર માત્ર વૃદ્ધોને જ થાય છે. આ માનસિકતાના કારણે યુવાનો લક્ષણો તરફ ધ્યાન આપતા નથી. બીજી એક મોટી ગેરસમજ એ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ તંદુરસ્ત જીવનશૈલી જીવે છે, તો તેને ક્યારેય કેન્સર થઈ શકે નહીં.
આ અંગે ડૉ. જૈન જણાવે છે, “સ્વસ્થ જીવનશૈલી જીવવી એ કેન્સરના જોખમને ઘટાડવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે વ્યક્તિને કેન્સર સામે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત (immune) બનાવતી નથી. કેન્સર થવા પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોય છે, જેમાંથી કેટલાક વ્યક્તિના નિયંત્રણ બહાર હોય છે. એટલા માટે જાગૃતિ, નિવારક પગલાં અને યોગ્ય સમયે તબીબી સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી બની રહે છે.”
કેન્સરનું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?
જોકે તમામ પ્રકારના કેન્સરને રોકવું શક્ય નથી, છતાં જીવનશૈલીમાં યોગ્ય સુધારા કરીને તેના જોખમને ચોક્કસપણે ઘટાડી શકાય છે.
તંબાકુ અને દારૂથી દૂર રહેવું: સિગારેટ, ગુટખા અને દારૂનું સેવન ન કરવું.
શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવું: વજન નિયંત્રણમાં રાખવું અને દરરોજ કસરત કરવી.
ત્વચાનું રક્ષણ: સૂર્યના અતિશય તાપ અને હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોથી બચવું.
રસીકરણ (Vaccination): ચોક્કસ પ્રકારના કેન્સરથી બચવા માટે રસી લેવી. જેમ કે, HPV (હ્યુમન પેપિલોમાવાયરસ) ની રસી ગર્ભાશયના મુખના કેન્સર સામે અને હેપેટાઇટિસ-બી ની રસી લીવરના કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.
પારિવારિક ઈતિહાસ સમજવો: જો પરિવારમાં કેન્સરનો ઈતિહાસ હોય, તો રેગ્યુલર હેલ્થ ચેકઅપ કરાવવું જોઈએ.
સારવાર અને સુધારો (Treatment and Recovery)
આજના સમયમાં કેન્સરની સારવારમાં ટેકનોલોજી અને તબીબી વિજ્ઞાનના કારણે ખૂબ મોટા ફેરફારો આવ્યા છે. હવે સારવારનો નિર્ણય કેન્સરના પ્રકાર, તેના સ્ટેજ અને ટ્યુમરના બાયોલોજિકલ લક્ષણોને આધારે લેવામાં આવે છે. આનાથી ઓન્કોલોજિસ્ટ દરેક દર્દીની જરૂરિયાત મુજબ અલગ અને અસરકારક યોજના બનાવી શકે છે.
પ્રાથમિક સારવાર પૂર્ણ થયા પછી પણ દર્દીની સંભાળ ચાલુ રહે છે. નિયમિત ફોલો-અપ, રોગ પાછો ન આવે તે માટે મોનિટરિંગ, યોગ્ય પોષણ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું એ સંપૂર્ણ સાજા થવા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
