CBSEનો મોટો નિર્ણય: ધોરણ 10માં હવે પર્યાવરણ શિક્ષણ નહીં ભણાવાય, વ્યાવસાયિક શિક્ષણ ફરજિયાત
સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઑફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE)એ ધોરણ 9 અને 10ના અભ્યાસક્રમને લઈને મહત્ત્વનો ફેરફાર જાહેર કર્યો છે. બોર્ડના નવા પરિપત્ર અનુસાર, શૈક્ષણિક વર્ષ 2027-28માં ધોરણ 10માં પહોંચનારા વિદ્યાર્થીઓને હવે ‘પર્યાવરણ શિક્ષણ’ વિષય ભણવાનો રહેશે નહીં. આ ઉપરાંત, હાલ ધોરણ 9માં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસક્રમમાંથી ‘Individuals in Society’ વિષય અને ‘Computational Thinking (CT) તથા Artificial Intelligence (AI)’ના મોડ્યુલ પણ દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
CBSEએ 29 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ જાહેર કરેલા પરિપત્રમાં આ ફેરફારોની માહિતી આપી છે. બોર્ડે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિર્ણય હાલમાં ધોરણ 9માં ભણતા અને આગામી શૈક્ષણિક વર્ષમાં ધોરણ 10માં પ્રવેશ કરનારા વિદ્યાર્થીઓ માટે છે. હાલમાં એટલે કે શૈક્ષણિક વર્ષ 2026-27માં ધોરણ 10માં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓને જૂની જ અભ્યાસ પદ્ધતિ લાગુ પડશે.
ધોરણ 10માં પાંચ વિષયોની બોર્ડ પરીક્ષા ફરજિયાત
નવા નિયમો અનુસાર, 2027-28માં ધોરણ 10ની બોર્ડ પરીક્ષા માટે પાંચ મુખ્ય વિષયો ફરજિયાત રહેશે. તેમાં પ્રથમ ભાષા (R1), બીજી ભાષા (R2), ગણિત, વિજ્ઞાન અને સામાજિક વિજ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પાંચેય વિષયોની બોર્ડ પરીક્ષા આપવી પડશે.
આ ઉપરાંત, વિદ્યાર્થીઓને પોતાની રુચિ અને ભવિષ્યની કારકિર્દીને ધ્યાનમાં રાખીને વૈકલ્પિક વિષય પસંદ કરવાની તક પણ મળશે. CBSE દ્વારા જાહેર કરાયેલી 57 વિષયોની યાદીમાંથી એક વૈકલ્પિક વિષય પસંદ કરી શકાશે. તેમાં ભાષાઓ, કમ્પ્યુટર એપ્લિકેશન, હોમ સાયન્સ, ચિત્રકલા, સંગીત અને વ્યવસાય સંબંધિત વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.
વિદ્યાર્થીઓ માટે એડવાન્સ્ડ ગણિત અથવા એડવાન્સ્ડ વિજ્ઞાન પસંદ કરવાનો વિકલ્પ પણ ઉપલબ્ધ રહેશે. ત્રીજી ભાષા, કલા શિક્ષણ અને શારીરિક શિક્ષણનું મૂલ્યાંકન શાળાકક્ષાએ કરવામાં આવશે.
વ્યાવસાયિક શિક્ષણ હવે ફરજિયાત
CBSEએ નવા નિયમોમાં વ્યાવસાયિક શિક્ષણને ફરજિયાત રાખ્યું છે. આ અંતર્ગત વિદ્યાર્થીઓએ ‘કૌશલ વિકાસ’ અથવા બોર્ડ દ્વારા સૂચિત 22 કૌશલ્ય આધારિત વિષયોમાંથી કોઈ એક પસંદ કરવો પડશે.
આ વિષયોમાં ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડેટા સાયન્સ, હેલ્થકેર, કૃષિ, બેંકિંગ અને વીમા, પ્રવાસન, રિટેલ, ઓટોમોટિવ તથા ડિઝાઇન થિંકિંગ જેવા વિકલ્પો સામેલ છે.
આ ફેરફારનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પુસ્તકી જ્ઞાન સુધી મર્યાદિત ન રાખીને વ્યવહારુ કૌશલ્ય અને રોજગારલક્ષી શિક્ષણ તરફ પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. આજના સમયમાં ટેક્નોલોજી અને વિવિધ વ્યવસાયોમાં કુશળ લોકોની માંગ વધી રહી છે, ત્યારે આ પ્રકારનું શિક્ષણ વિદ્યાર્થીઓને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
કૌશલ વિકાસ અને કૌશલ્ય વિષયની પરીક્ષામાં શું તફાવત?
જો વિદ્યાર્થી ‘કૌશલ વિકાસ’ પસંદ કરશે, તો તેનું મૂલ્યાંકન શાળામાં આંતરિક મૂલ્યાંકન દ્વારા કરવામાં આવશે. આ વિકલ્પમાં ધોરણ 10ની અલગ બોર્ડ પરીક્ષા આપવાની રહેશે નહીં. ઓછામાં ઓછા 33 ટકા ગુણ મેળવનારા વિદ્યાર્થીઓને શાળા દ્વારા પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવશે.
બીજી તરફ, જો વિદ્યાર્થી 22 સૂચિત કૌશલ્ય વિષયોમાંથી કોઈ એક પસંદ કરશે, તો તેને સંબંધિત વિષયની બોર્ડ પરીક્ષા આપવી પડશે. પરીક્ષામાં સફળ થનારા વિદ્યાર્થીઓના ગુણ અને ગ્રેડ બોર્ડની માર્કશીટમાં દર્શાવવામાં આવશે. તેમને રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય લાયકાત માળખા (NSQF) હેઠળનું પ્રમાણપત્ર પણ મળી શકે છે.
નાપાસ વિષયના સ્થાને વૈકલ્પિક વિષયની જોગવાઈ
નવા નિયમોમાં વિષય બદલવાની જોગવાઈ પણ સામેલ છે. જો વિદ્યાર્થી ગણિત, વિજ્ઞાન અથવા સામાજિક વિજ્ઞાનમાંથી કોઈ એક વિષયમાં પાસ થવામાં નિષ્ફળ જાય, પરંતુ પસંદ કરેલા કૌશલ્ય વિષયમાં પાસ થાય, તો નિર્ધારિત શરતો હેઠળ કૌશલ્ય વિષયના આધારે નાપાસ વિષયને બદલી શકાય છે. જોકે, ‘કૌશલ વિકાસ’ પસંદ કરનારા વિદ્યાર્થીઓને આ સુવિધા લાગુ પડશે નહીં.
મુખ્ય પાંચ વિષયોમાં દરેકમાં આંતરિક મૂલ્યાંકન અને બોર્ડ પરીક્ષાના સંયુક્ત ગુણના આધારે ઓછામાં ઓછા 33 ટકા ગુણ મેળવવા જરૂરી રહેશે.
વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓએ શું ધ્યાન રાખવું?
આ ફેરફારોને કારણે ધોરણ 9માં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓએ વૈકલ્પિક અને કૌશલ્ય આધારિત વિષય પસંદ કરતી વખતે ખાસ ધ્યાન આપવું પડશે. વિષયની પસંદગી ભવિષ્યના અભ્યાસ અને કારકિર્દી સાથે જોડાયેલી હોવાથી શાળા અને શિક્ષકોની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે.
CBSEના આ નિર્ણયથી અભ્યાસક્રમ અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિમાં ફેરફાર થશે. જોકે, પર્યાવરણ શિક્ષણને ધોરણ 10ના અભ્યાસક્રમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં પર્યાવરણ સંરક્ષણનું મહત્ત્વ યથાવત્ છે. વિદ્યાર્થીઓમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃતિ વિકસાવવાની જવાબદારી શાળા, પરિવાર અને સમાજની પણ છે.
