ભારતની વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭: પ્રથમ વાર રાષ્ટ્રવ્યાપી જાતિ ગણતરી અને ૧૧ નવા પ્રશ્નો સાથે ડિજિટલ અવતાર
ભારતમાં સ્વતંત્રતા પછી પહેલી વાર યોજાવા જઈ રહેલી વસ્તી ગણતરી અનેક અર્થમાં ઐતિહાસિક સાબિત થવા જઈ રહી છે. રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (RGI) દ્વારા વસ્તી ગણતરીના બીજા અને અંતિમ તબક્કા માટે ૪૦ પ્રશ્નોનું નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. આ વખતે નાગરિકોને તેમની જાતિ પૂછવામાં આવશે તેમજ આધાર, મોબાઇલ નંબર, બેંક ખાતા અને કોવિડ-૧૯ રસીકરણ જેવા અનેક નવા પ્રશ્નોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
૨૦૧૧ પછી લાંબા સમયના અંતરાલ બાદ યોજાઈ રહેલી આ વસ્તી ગણતરી કાગળ પર નહીં પરંતુ સંપૂર્ણપણે સમર્પિત મોબાઈલ એપ અને ડિજિટલ પોર્ટલ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે.
૧. જાતિ ગણતરી: કોઈ પૂર્વ-નિર્ધારિત યાદી નહીં રહે
આ વસ્તી ગણતરીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે આઝાદી પછી પ્રથમ વખત દેશવ્યાપી સ્તરે સામાન્ય વસ્તી ગણતરીમાં જ જાતિની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવશે.
ઓપન રિસ્પોન્સ મોડેલ: ‘હાઉસહોલ્ડ શિડ્યુલ’ પર પ્રશ્ન ક્રમાંક ૧૦ જાતિ અંગેનો હશે. ગણતરીકારો માટે સ્પષ્ટ સૂચના છે કે નાગરિક જે જાતિ જણાવશે તે જ રેકોર્ડ કરવામાં આવશે. આ માટે સરકાર તરફથી કોઈ પૂર્વ-તૈયાર કરેલી યાદી કે વિકલ્પો આપવામાં નહીં આવે.
અગાઉના સર્વે કરતાં અલગ: બિહાર અને તેલંગાણાના રાજ્ય-સ્તરના સર્વેમાં પૂર્વ-નિર્ધારિત યાદીઓનો ઉપયોગ થયો હતો. પરંતુ ૨૦૨૭ની રાષ્ટ્રીય ગણતરીમાં ૨૦૧૧ના સામાજિક-આર્થિક જાતિ સર્વેક્ષણ (SECC) ની જેમ જ નાગરિક દ્વારા આપવામાં આવેલ નામ સીધું જ નોંધાશે.
રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ: વિપક્ષી દળોની સતત માંગ અને બિહારના જાતિ સર્વેક્ષણ બાદ કેન્દ્રીય કેબિનેટની રાજકીય બાબતોની સમિતિ દ્વારા આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવાયો હતો.
૨. ૪૦ પ્રશ્નોની વ્યાપક પ્રશ્નાવલી: બીજું શું નવું ઉમેરાયું?
સમય સાથે વસ્તી ગણતરીની પ્રશ્નાવલીનો વ્યાપ સતત વધતો રહ્યો છે. ૧૯૮૧ માં ૨૨ પ્રશ્નો, ૧૯૯૧ અને ૨૦૦૧ માં ૨૩, અને ૨૦૧૧ માં ૨૯ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા હતા. આ વખતે વધુ ૧૧ નવા પ્રશ્નો ઉમેરીને કુલ સંખ્યા ૪૦ કરવામાં આવી છે.
નવા અને મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો:
વ્યક્તિગત ઓળખ: મોબાઇલ નંબર, આધાર નંબર, મતદાર ID, પાસપોર્ટ નંબર અને ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સની સ્થિતિ.
આરોગ્ય અને નાણાકીય સુવિધા: કોવિડ-૧૯ રસીકરણ ક્યાં મેળવ્યું અને વ્યક્તિના નામે કેટલા બેંક ખાતા છે.
શિક્ષણ અને રોજગાર: સાક્ષરતા સાથે હવે ડિજિટલ સાક્ષરતા, શાળામાં હાજરી, ઉચ્ચતમ લાયકાત, વ્યવસાય અને ઉદ્યોગના પ્રકાર અંગે વિગતવાર માહિતી પૂછવામાં આવશે.
મહિલા સંબંધિત માહિતી: પરિણીત, વિધવા, છૂટાછેડા લીધેલી અને અલગ થયેલી મહિલાઓને સંતાનોની સંખ્યા અને છેલ્લા એક વર્ષમાં જન્મેલા બાળકો વિશે માહિતી પૂછવામાં આવશે.
૩. બે તબક્કામાં રોલઆઉટ અને સમયપત્રક
| તબક્કો | પ્રક્રિયા | સમયગાળો / વિગત |
| પ્રથમ તબક્કો (HLO) | ઘર સૂચિ અને રહેઠાણ કામગીરી | ૧ એપ્રિલથી ૩૦ સપ્ટેમ્બર (રહેવાની સ્થિતિ અને સુવિધાઓ પર ૩૩ પ્રશ્નો) |
| બીજો તબક્કો (PE) | વસ્તી ગણતરી (વ્યક્તિગત ડેટા) | ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૭ (દેશના મોટાભાગના વિસ્તારો માટે) |
વિશેષ વિસ્તારો માટે વહેલી શરૂઆત:
લદ્દાખ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડના બરફગ્રસ્ત અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં વહેલી શિયાળાની શરૂઆત થતી હોવાથી, ત્યાં વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયા વહેલી શરૂ થશે. આ વિસ્તારો માટે ૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ને સંદર્ભ તારીખ (Reference Date) તરીકે ગણવામાં આવશે, જ્યારે દેશના બાકીના ભાગો માટે સંદર્ભ તારીખ ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ રહેશે.
૪. ડિજિટલ ક્રાંતિ: ‘સેલ્ફ-એન્યુમરેશન’ (સ્વ-ગણતરી) નો વિકલ્પ
આ પહેલી વસ્તી ગણતરી છે જેમાં ગણતરીકારો કાગળના ફોર્મને બદલે મોબાઇલ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરશે.
સ્વ-ગણતરી (Self-Enumeration) સુવિધા: નાગરિકો માટે એક સમર્પિત પોર્ટલ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. નાગરિકો પોતે લોગ-ઈન કરીને પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકશે અને એક વિશિષ્ટ કોડ જનરેટ કરી શકશે. જ્યારે ગણતરીકાર ઘરની મુલાકાત લેશે, ત્યારે આ કોડ બતાવીને ચકાસણી પૂર્ણ કરી શકાશે, જેનાથી સમયની બચત થશે.
૫. ૧૬ વર્ષનો વિલંબ અને બદલાયેલું ભારત
મૂળ ૨૦૨૧ માં યોજાનારી આ વસ્તી ગણતરી કોવિડ-૧૯ રોગચાળાને કારણે મુલતવી રાખવી પડી હતી. ૨૦૧૧ ની છેલ્લી ગણતરી પછી દેશના રાજકીય અને ભૌગોલિક નકશામાં પણ મોટો ફેરફાર આવ્યો છે:
- ૨૦૧૪ માં આંધ્રપ્રદેશમાંથી તેલંગાણા અલગ રાજ્ય બન્યું.
- ૨૦૧૯ માં જમ્મુ અને કાશ્મીર તથા લદ્દાખ અલગ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યા.
- દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવનું વિલિનીકરણ થયું.
આઝાદી પછીની આ આઠમી વસ્તી ગણતરી માટે સરકારે ₹૧૧,૭૧૮ કરોડનું બજેટ મંજૂર કર્યું છે. ફિલ્ડ ડેટા એકત્ર કરવાનું કામ માર્ચ ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂર્ણ થશે, પરંતુ તમામ આંકડાઓનું પૃથક્કરણ કરીને આખરી પરિણામો બહાર પાડવામાં બે થી ત્રણ વર્ષનો સમય લાગશે.
