ક્રેડિટ કાર્ડ વાપરતા પહેલા આ નિયમો જાણી લો, નહીં તો ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજના દેવામાં ડૂબી જશો!
આજના આધુનિક સમયમાં ક્રેડિટ કાર્ડ (Credit Card) લોકોની રોજિંદી જરૂરિયાતોનો એક અતિ મહત્વનો હિસ્સો બની ચૂક્યું છે. શોપિંગ કરવું હોય, ઓનલાઈન પેમેન્ટ કરવાનું હોય, દેશ-વિદેશમાં ટ્રાવેલિંગ કરવાનું હોય કે પછી અચાનક આવી પડેલા મેડિકલ ઈમરજન્સીના ખર્ચા હોય, ક્રેડિટ કાર્ડ દરેક મુશ્કેલ સમયમાં ખૂબ જ મદદરૂપ સાબિત થાય છે. આ કાર્ડ દ્વારા ગ્રાહકોને રોકડા પૈસા વગર (કેશલેસ) ખરીદી કરવાની સુવિધા તો મળે જ છે, સાથે-સાથે ઘણા બધા રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ, આકર્ષક કેશબેક અને ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર્સનો લાભ પણ મળે છે.
પરંતુ, જેમ સિક્કાની બે બાજુ હોય છે, તેમ ક્રેડિટ કાર્ડનો ઉપયોગ જો ખૂબ જ સાવધાનીપૂર્વક અને સમજી-વિચારીને કરવામાં ન આવે, તો આ જ સુવિધા ગણતરીના દિવસોમાં મોટી આર્થિક મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે. સમયસર બિલ ન ભરવું, ગજા ઉપરાંતનો વધારે પડતો ખર્ચ કરવો અથવા બેન્કના છુપા નિયમો અને શરતોને નજરઅંદાજ કરવાથી ગ્રાહક પર ભારે વ્યાજ અને અનેક પ્રકારના પેનલ્ટી ચાર્જ લાગી શકે છે. આના કારણે વ્યક્તિ વ્યાજના એવા વિષચક્રમાં ફસાઈ જાય છે જેમાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ બને છે. તેથી, કોઈપણ નવું ક્રેડિટ કાર્ડ લેતા પહેલા અથવા તેનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેની સાથે જોડાયેલા તમામ નિયમો, શરતો અને વ્યાજ દરોને બરાબર સમજી લેવા અત્યંત જરૂરી છે.
વાર્ષિક મેન્ટેનન્સ ફી (Annual Maintenance Fee)
ક્રેડિટ કાર્ડ પર લાગતો સૌથી સામાન્ય અને મોટો ચાર્જ એટલે તેની એન્યુઅલ મેન્ટેનન્સ ફી (Annual Fee). અલગ-અલગ બેન્કો અને કાર્ડના પ્રકાર (જેમ કે સિલ્વર, ગોલ્ડ, પ્લેટિનમ કે પ્રીમિયમ) ના આધારે આ વાર્ષિક ફી ૨૫૦ રૂપિયાથી શરૂ કરીને ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે. આજકાલ ઘણી બેન્કો ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે શરૂઆતમાં ‘લાઈફટાઈમ ફ્રી ક્રેડિટ કાર્ડ’ અથવા ‘પ્રથમ વર્ષ માટે ફ્રી કાર્ડ’ની ઓફર આપે છે.
પરંતુ, આવી ઓફર્સ પાછળ ઘણીવાર છુપી શરતો હોય છે. જેમ કે, વર્ષ દરમિયાન ચોક્કસ રકમનો ખર્ચ કરવા પર જ આગામી વર્ષની ફી માફ કરવામાં આવશે. ગ્રાહકો ઘણીવાર આવી વિગતો જાણ્યા વગર જ કાર્ડનો આડેધડ ઉપયોગ કરતા રહે છે અને જ્યારે વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે તેમના સ્ટેટમેન્ટમાં મોટી રકમ ફી તરીકે જોડાઈને આવે છે, જે બાદમાં ભારે આર્થિક બોજ બની જાય છે. તેથી કાર્ડ લેતી વખતે જ આ ફ્રી ઓફર કેટલા સમય માટે છે અને તેના નિયમો શું છે, તેની સ્પષ્ટતા બેન્ક પાસેથી કરાવી લેવી હિતાવહ છે.
જોઈનિંગ ફી (Joining Fee)
જોઈનિંગ ફી એ એવી રકમ છે જે ગ્રાહક પાસેથી ક્રેડિટ કાર્ડ ઈશ્યૂ કરતી વખતે એટલે કે કાર્ડ શરૂ કરતી વખતે માત્ર એક જ વાર (One-time charge) લેવામાં આવે છે. આ ફી પણ કાર્ડની કેટેગરી મુજબ અલગ-અલગ હોય છે, જે સામાન્ય રીતે ₹૨૫૦ થી લઈને ₹૫૦,૦૦૦ સુધીની હોઈ શકે છે.
સામાન્ય રીતે બેન્કો જે પ્રીમિયમ કે સુપર-પ્રીમિયમ કાર્ડ્સ આપે છે, તેના પર જોઈનિંગ ફી ઘણી વધારે વસૂલવામાં આવે છે. જો કે, આ ઊંચી ફીના બદલામાં બેન્કો ગ્રાહકોને વેલકમ બેનિફિટ તરીકે મોંઘા ગિફ્ટ વાઉચર્સ, હજારો રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ, એરપોર્ટ લાઉન્જ એક્સેસ (Lounge Access) કે ફ્રી ફ્લાઈટ ટિકિટ્સ જેવી લક્ઝરી સુવિધાઓ આપતી હોય છે. એક સ્માર્ટ ગ્રાહક તરીકે તમારે હંમેશાં એ ગણતરી કરવી જોઈએ કે, તમે જે જોઈનિંગ ફી ચૂકવી રહ્યા છો, તેના બદલામાં મળતા ફાયદા ખરેખર એટલા મૂલ્યવાન છે કે નહીં? જો ફાયદા ઓછા અને ફી વધારે હોય, તો તેવું કાર્ડ લેવાનું ટાળવું જોઈએ.
કેશ એડવાન્સ ફી (Cash Advance Fee)
ક્રેડિટ કાર્ડ આપણને એટીએમ (ATM) માંથી સીધા રોકડા પૈસા ઉપાડવાની સુવિધા પણ આપે છે. પરંતુ નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, આ સુવિધા ક્રેડિટ કાર્ડની સૌથી મોંઘી અને જોખમી સુવિધાઓમાંની એક છે. જ્યારે તમે ક્રેડિટ કાર્ડથી એટીએમમાંથી કેશ ઉપાડો છો, ત્યારે બેન્ક તે જ ક્ષણે કુલ ઉપાડેલી રકમના આશરે ૨.૫% (2.5%) સુધીનો તગડો ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ વસૂલ કરે છે.
આનાથી પણ વધુ ગંભીર બાબત એ છે કે, સામાન્ય ખરીદી પર બેન્ક આપણને ૨0 થી ૫0 દિવસનો વ્યાજમુક્ત સમય (Interest-Free Period) આપે છે, પરંતુ એટીએમમાંથી કેશ ઉપાડવાના કિસ્સામાં આવો કોઈ વ્યાજમુક્ત સમય મળતો નથી. તમે જે દિવસે રોકડા પૈસા ઉપાડશો, તે જ દિવસથી તેના પર ભારે વ્યાજ ગણાવાનું શરૂ થઈ જાય છે. આ જ કારણે, ફાઇનાન્સિયલ એક્સપર્ટ્સ માત્ર અને માત્ર અત્યંત કટોકટીની કે કટોકટી જેવી સ્થિતિમાં જ આ કેશ એડવાન્સ સુવિધાનો ઉપયોગ કરવાની કડક સલાહ આપે છે.
લેટ પેમેન્ટ ચાર્જ અને ક્રેડિટ સ્કોર પર અસર (Late Payment Charges)
જો કોઈ ગ્રાહક નિર્ધારિત છેલ્લી તારીખ (Due Date) સુધીમાં પોતાના ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ જમા કરાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તો બેન્ક તેના પર ‘લેટ પેમેન્ટ ફી’ લગાવે છે. ઘણા લોકો આ બાબતમાં એક મોટી ભૂલ કરે છે કે તેઓ આખું બિલ ભરવાના બદલે સ્ટેટમેન્ટમાં દર્શાવેલ માત્ર ‘મિનિમમ ડ્યુ અમાઉન્ટ’ (Minimum Due Amount – સામાન્ય રીતે કુલ બિલના ૫%) ભરીને સંતોષ માની લે છે.
મિનિમમ અમાઉન્ટ ભરવાથી તમને લેટ પેમેન્ટ ફીમાંથી તો મુક્તિ મળી જશે, પરંતુ બાકી રહેલી મોટી રકમ પર વ્યાજ ચાલુ જ રહેશે. સતત લેટ પેમેન્ટ કરવાથી અથવા માત્ર મિનિમમ અમાઉન્ટ ભરવાથી ગ્રાહકનો ક્રેડિટ સ્કોર (CIBIL Score) ખરાબ થઈ જાય છે. ક્રેડિટ સ્કોર નબળો થવાને કારણે ભવિષ્યમાં જ્યારે તમારે હોમ લોન, કાર લોન કે પર્સનલ લોનની જરૂર પડશે, ત્યારે બેન્કો કાં તો લોન આપવાનો ઇનકાર કરી દેશે અથવા ખૂબ ઊંચા વ્યાજ દરો વસૂલશે. તેથી, હંમેશાં ક્રેડિટ કાર્ડનું આખું બિલ નિયત તારીખ પહેલાં ચૂકવવું એ જ એકમાત્ર સમજદારી છે.
એન્યુઅલ પર્સન્ટેજ રેટ (APR)
APR (Annual Percentage Rate) એટલે કે ક્રેડિટ કાર્ડ પર લાગતો વાર્ષિક વ્યાજનો દર. આ વ્યાજ દર માત્ર એ જ રકમ પર વસૂલવામાં આવે છે જે ગ્રાહક સમયસર ચૂકવી શકતો નથી અને આગળના મહિના માટે કેરી ફોરવર્ડ (બાકી) રાખે છે. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે ભારતમાં મોટાભાગના ક્રેડિટ કાર્ડ્સ પર આ વ્યાજ દર વાર્ષિક ૩૩% (33%) થી લઈને ૪૨% (42%) સુધીનો હોય છે. કેટલાક ખાસ કિસ્સાઓમાં કે ડિફોલ્ટ થવા પર આ વ્યાજ દર ૫૦% (50%) ની સપાટીને પણ આંબી જાય છે, જે કોઈપણ સામાન્ય પર્સનલ લોન કરતાં ત્રણથી ચાર ગણો વધારે છે.
આટલા ઊંચા વ્યાજ દરના કારણે નાની એવી બાકી રકમ પણ ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજના લીધે જોતજોતામાં એક વિશાળ દેવાના ડુંગરમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ જાનલેવા ચાર્જથી બચવાનો સૌથી સરળ અને શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ જ છે કે દર મહિને તમારા કાર્ડનું પૂરેપૂરું બિલ સમયસર ભરી દો અને ક્યારેય પણ તમારી ચૂકવણી બાકી ન રાખો.
