બોડી બનાવવાની લ્હાયમાં કિડની ન ગુમાવતા: સપ્લીમેન્ટ્સ અને ભારે કસરતનું જોખમી મિશ્રણ, ‘રેબ્ડોમાયોલિસિસ’ જેવા ગંભીર રોગોનો ખતરો
આજના સમયમાં ફિટનેસ અને મજબૂત શરીર બનાવવાનો ક્રેઝ યુવાનોમાં ખૂબ વધી રહ્યો છે. જિમ જનારા મોટાભાગના યુવાનો ઝડપી પરિણામ મેળવવા માટે ક્રિએટાઈન મોનોહાઇડ્રેટ (Creatine Monohydrate) અને અન્ય ફિટનેસ સપ્લીમેન્ટ્સનો આશરો લેતા હોય છે. સામાન્ય રીતે આ સપ્લીમેન્ટ્સને સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે, પરંતુ તાજેતરના ક્લિનિકલ રિપોર્ટ્સ અને મેડિકલ કેસ સ્ટડીઝ કંઈક અલગ જ ચેતવણી આપી રહ્યા છે.
યોગ્ય માર્ગદર્શન વગર અને અતિશય માત્રામાં લેવામાં આવતા આ ‘નેચરલ’ સપ્લીમેન્ટ્સ ક્યારેક જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે તેને ભારે કસરત સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે તે કિડની પર અસહ્ય દબાણ લાવે છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે કઈ રીતે આ સપ્લીમેન્ટ્સ એક્યુટ કિડની ઇન્જરી (Acute Kidney Injury) અને રેબ્ડોમાયોલિસિસ (Rhabdomyolysis) જેવી ગંભીર સ્થિતિઓ પેદા કરી શકે છે.
સપ્લીમેન્ટ્સ અને કિડની વચ્ચેનું જોખમી જોડાણ
ક્રિએટાઈન મોનોહાઇડ્રેટ સ્નાયુઓની શક્તિ વધારવા માટે જાણીતું છે, પરંતુ તેના ચયાપચય (Metabolism) દરમિયાન શરીરમાં ‘ક્રિએટિનાઈન’ નામનો કચરો પેદા થાય છે, જેને ફિલ્ટર કરવાનું કામ કિડની કરે છે. જો સપ્લીમેન્ટ્સનો ડોઝ નિર્ધારિત માત્રા કરતા વધી જાય, તો કિડની પર ફિલ્ટરેશનનું કામ વધી જાય છે. અનેક કિસ્સાઓમાં જોવા મળ્યું છે કે સ્વસ્થ યુવાનોમાં પણ એક્યુટ ટ્યુબ્યુલર નેક્રોસિસ (Acute Tubular Necrosis) જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે, જેમાં કિડનીના કોષોને નુકસાન થાય છે અને કિડની અચાનક કામ કરતી બંધ થઈ શકે છે.
બીજી એક ગંભીર સ્થિતિ છે રેબ્ડોમાયોલિસિસ. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સપ્લીમેન્ટ્સ લઈને અતિશય તીવ્ર કસરત કરે છે, ત્યારે સ્નાયુઓના તંતુઓ (Muscle Fibers) તૂટવા લાગે છે. આ તૂટેલા સ્નાયુઓમાંથી ‘માયો ગ્લોબિન’ નામનું પ્રોટીન લોહીમાં ભળે છે. આ પ્રોટીન કિડનીની નળીઓમાં ફસાઈ જાય છે અને તેને બ્લોક કરી દે છે. આના લક્ષણોમાં પેશાબનો રંગ ઘેરો (ઘણીવાર ચા કે કોકા-કોલા જેવો) થઈ જવો, સ્નાયુઓમાં અસહ્ય દુખાવો અને ભારે થાક લાગવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જો સમયસર સારવાર ન મળે તો આ સ્થિતિ કાયમી કિડની ફેલ્યોર તરફ દોરી જઈ શકે છે.
ડિહાઈડ્રેશન અને પ્રોટીનનો અતિરેક: કિડની માટે ‘મેટાબોલિક સ્ટ્રેસર’
સપ્લીમેન્ટ્સ લેતી વખતે સૌથી મોટી ભૂલ જે યુવાનો કરે છે તે છે ડિહાઈડ્રેશન (શરીરમાં પાણીની અછત). ક્રિએટાઈન શરીરના પાણીને સ્નાયુઓ તરફ ખેંચે છે, જેના કારણે અન્ય અંગો અને લોહીમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે. જો તમે પૂરતું પાણી ન પીતા હોવ, તો કિડનીમાં રહેલા ઝેરી તત્વો વધુ સાંદ્ર (Concentrated) બને છે, જે કિડનીના પેશીઓને સીધું નુકસાન પહોંચાડે છે.
આ ઉપરાંત, ઘણા યુવાનો સપ્લીમેન્ટ્સની સાથે અતિશય હાઈ-પ્રોટીન ડાયેટ પણ લેતા હોય છે. પ્રોટીનના પાચન પછી નીકળતા નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાને બહાર કાઢવા માટે કિડનીને વધુ મહેનત કરવી પડે છે. જ્યારે ડિહાઈડ્રેશન, વધુ પ્રોટીન અને અનિયંત્રિત સપ્લીમેન્ટ્સ એકસાથે મળે છે, ત્યારે તે કિડની માટે એક ‘પરફેક્ટ સ્ટોર્મ’ જેવી સ્થિતિ બનાવે છે. બજારમાં મળતા ઘણા સપ્લીમેન્ટ્સ અનિયંત્રિત (Unregulated) હોય છે, જેમાં લેબલ પર લખ્યા વગરના હાનિકારક તત્વો હોઈ શકે છે જે મેટાબોલિક સ્ટ્રેસમાં વધારો કરે છે.
સાવચેતી અને નિવારણ: કિડનીના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે જાળવવું?
ફિટનેસ સપ્લીમેન્ટ્સનો ઉપયોગ કરતા પહેલા મેડિકલ પ્રોફેશનલ્સની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે. “કુદરતી છે એટલે સુરક્ષિત જ હશે” તેવી માનસિકતા જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. કિડનીના નુકસાનથી બચવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:
૧. પૂરતું હાઈડ્રેશન: જો તમે ક્રિએટાઈન કે પ્રોટીન પાવડર લેતા હોવ, તો દિવસ દરમિયાન સામાન્ય કરતા વધુ પાણી પીવું જોઈએ.
૨. નિયમિત મેડિકલ ચેકઅપ: કિડની કેટલી સારી રીતે કામ કરી રહી છે તે જાણવા માટે સમયાંતરે રીનલ ફંક્શન ટેસ્ટ (RFT/KFT) કરાવતા રહેવું જોઈએ. જેમાં ક્રિએટિનાઈન લેવલ અને પેશાબની તપાસ કરવામાં આવે છે.
૩. ડોઝ પર નિયંત્રણ: ટ્રેનર કે મિત્રોના કહેવા પર ડોઝ વધારવાને બદલે હંમેશા માન્ય ડોઝનું જ પાલન કરવું.
૪. લક્ષણો પ્રત્યે જાગૃતિ: જો પેશાબનો રંગ બદલાય કે અતિશય થાક લાગે, તો તરત જ સપ્લીમેન્ટ્સ બંધ કરી ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
