ગોલ્ડ કંટ્રોલ એક્ટનો કાળો ઇતિહાસ: તસ્કરી વધી, પણ લોકોના ઘરેણાં બચી ગયા!
ભારતીય અર્થતંત્રના ઇતિહાસમાં ‘ગોલ્ડ કંટ્રોલ એક્ટ’ (સ્વર્ણ નિયંત્રણ અધિનિયમ) એક અત્યંત વિવાદાસ્પદ અને ચર્ચિત કાયદો રહ્યો છે. એક એવો સમય હતો જ્યારે ભારતીયો માટે ઘરમાં સોનાની લગડી (બાર) કે સિક્કા રાખવા એ ગુનો ગણાતો હતો. 1968માં લાગુ કરાયેલા આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ દેશની આર્થિક સ્થિતિને સુધારવાનો હતો, પરંતુ તેના પરિણામો અપેક્ષા કરતા સાવ અલગ આવ્યા. ચાલો, આ કાયદાના ઇતિહાસ, તેના કારણો અને તેની અસરો વિશે વિગતવાર સમજીએ.
ગોલ્ડ કંટ્રોલ એક્ટ: એક ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
1968માં ભારત સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલો ‘સ્વર્ણ નિયંત્રણ અધિનિયમ’ ભારતીય નાગરિકો માટે એક આંચકા સમાન હતો. આ કાયદા હેઠળ, કોઈપણ સામાન્ય નાગરિક માટે 14 કેરેટથી વધુ શુદ્ધતાના સોનાની ઈંટો કે સિક્કા રાખવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો હતો. જો કોઈની પાસે આવું સોનું પહેલેથી હતું, તો તેને બે વિકલ્પો આપવામાં આવ્યા હતા: કાં તો તે સોનું સરકારને જાહેર કરવું અથવા તો તેને આભૂષણોમાં ફેરવી નાખવું. આ નિયમનો સીધો અર્થ એ થયો કે ‘ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ગ્રેડ’ સોનાનું ખાનગી સ્વામિત્વ હવે ગેરકાયદેસર બની ગયું હતું.
કાયદો લાવવા પાછળના મુખ્ય કારણો
આ કાયદાની પાછળનું સૌથી મોટું અને તાર્કિક કારણ ભારતની ગંભીર ‘વિદેશી મુદ્રાની અછત’ (Foreign Exchange Crisis) હતું. ભારત સોનાના ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ આત્મનિર્ભર નહોતું, તેથી મોટાભાગનું સોનું વિદેશથી આયાત કરવું પડતું હતું. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી દેશની આર્થિક સ્થિતિ નાજુક હતી, અને આયાત પાછળ ખર્ચાતું કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ દેશના અર્થતંત્રને ખોખલું કરી રહ્યું હતું.
સરકારી અધિકારીઓ અને નીતિ નિર્ધારકોનું માનવું હતું કે ભારતીયોમાં સોનું ખરીદવાની જે અતિશય ઘેલછા છે, તે દેશની અર્થવ્યવસ્થાને નબળી બનાવી રહી છે. સરકારને આશા હતી કે જો સોનાના સ્વામિત્વ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે, તો લોકો તેમની બચતને સોનામાં રોકવાને બદલે બેંકોમાં જમા કરાવશે અથવા તેને ઉત્પાદક ક્ષેત્રો (Productive Sectors) માં રોકાણ કરશે, જેનાથી દેશના વિકાસમાં ગતિ આવશે.
સોનાની તસ્કરી અને સરકારી નિષ્ફળતા
જ્યારે પણ કોઈ વસ્તુ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે તેનો ‘બ્લેક માર્કેટ’ કે ‘અંડરગ્રાઉન્ડ ઇકોનોમી’ શરૂ થવી સ્વાભાવિક છે. સોનાની આયાત પરના પ્રતિબંધ અને વધતી જતી માંગને કારણે સોનાની તસ્કરી (Smuggling) એક મોટી રાષ્ટ્રીય સમસ્યા બની ગઈ હતી. સરકારનું માનવું હતું કે સોનાના સિક્કા અને ઈંટો પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી તસ્કરો માટે ગેરકાયદેસર સોનું વેચવું મુશ્કેલ બનશે, પરંતુ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી રહી.
આ કાયદાએ તસ્કરીને રોકવાને બદલે તેને વધુ પ્રોત્સાહન આપ્યું. દેશમાં એક મોટું ‘હવાલા નેટવર્ક’ સક્રિય થઈ ગયું, જેણે કાયદેસરના સોનાના વેપારને બદલે ગેરકાયદેસર સોનાના વેપારને વેગ આપ્યો. આ નીતિને કારણે હજારો પ્રમાણિક સોનીઓ અને કારીગરો બેરોજગાર થઈ ગયા અને તેમને ભારે આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડ્યું.
કાયદાની સખ્તાઈ અને સામાજિક અસર
અધિનિયમમાં ઘણા કડક નિયમો લાદવામાં આવ્યા હતા. માત્ર સામાન્ય લોકો જ નહીં, પણ સોનાના વેપારીઓ અને સોનીઓ માટે પણ સોનું રાખવાની મર્યાદા નક્કી કરી દેવામાં આવી હતી. આના કારણે સોનાનો વ્યવસાય કરનાર પરિવારોમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો હતો. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સોનાને માત્ર ધાતુ તરીકે નહીં, પણ સુરક્ષા અને સંસ્કૃતિના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી, સોનું રાખવા પરનો આ પ્રતિબંધ લોકોને પોતાની પરંપરા પરનો પ્રહાર લાગ્યો હતો.
અધિનિયમનો અંત: જૂન 1990
લગભગ બે દાયકાથી વધુ સમય સુધી ચાલેલા આ કાયદાએ તેના નિર્ધારિત લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવામાં સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા મેળવી હતી. તેણે ન તો વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં કોઈ મોટો ઉછાળો આપ્યો, ન તો લોકોમાં રોકાણની માનસિકતા બદલી, પરંતુ તેનાથી ભ્રષ્ટાચાર અને ગુનાખોરીમાં ચોક્કસપણે વધારો થયો. આખરે, સરકારને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો અને જૂન 1990માં ‘સ્વર્ણ નિયંત્રણ અધિનિયમ’ને સત્તાવાર રીતે નાબૂદ કરવામાં આવ્યો.
