ચીનમાં લોકશાહી નથી, તો પછી કેવી રીતે ચૂંટાય છે રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાન? જાણો બેજિંગની અટપટી રાજકીય વ્યવસ્થા
આજના આધુનિક યુગમાં ચીનની ગણતરી દુનિયાની સૌથી મોટી મહાસત્તાઓમાં થાય છે. આર્થિક, સૈન્ય અને ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ ચીને જે ઝડપે પ્રગતિ કરી છે તેનાથી આખી દુનિયા આશ્ચર્યચકિત છે. જો કે, સામાન્ય લોકોના મનમાં હંમેશાં એક પ્રશ્ન મૂંઝવતો હોય છે કે, જે દેશમાં ભારત કે અમેરિકા જેવી લોકશાહી (Democracy) નથી, ત્યાંની રાજકીય વ્યવસ્થા કેવી રીતે કામ કરતી હશે? ઘણા લોકો એ જાણવા આતુર હોય છે કે ચીનમાં રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાન જેવા સર્વોચ્ચ પદો પર નેતાઓની પસંદગી કઈ પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ચીનની શાસન પ્રણાલી પશ્ચિમી દેશો કે ભારતના લોકતંત્ર કરતાં તદ્દન અલગ અને અટપટી છે. લોકશાહી દેશોની જેમ અહીં ક્યારેય બહુપક્ષીય ચૂંટણીઓ થતી નથી, છતાં પણ ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાન જેવા પદો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. વાસ્તવમાં, ચીનમાં સત્તાનું એકમાત્ર કેન્દ્ર ત્યાંની ‘કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી’ છે. આ પાર્ટી જ દેશની તમામ નીતિઓ, કાયદાઓ અને નેતૃત્વને સંપૂર્ણપણે પોતાના નિયંત્રણમાં રાખે છે અને તેની વહીવટી પકડ લોખંડી માનવામાં આવે છે.
આખા ચીનમાં માત્ર એક જ પક્ષનું રાજ: કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇના
સામાન્ય રીતે લોકશાહી દેશોમાં જનતા મતદાન મથકે જઈને મનપસંદ પક્ષ કે ઉમેદવારને વોટ આપે છે અને પોતાની સરકાર ચૂંટે છે. પરંતુ ચીનની કહાની આનાથી તદ્દન વિપરીત છે. ચીનમાં કોઈ વિપક્ષ કે અન્ય રાજકીય પક્ષોને કામ કરવાની મંજૂરી નથી. ત્યાં ‘એકપક્ષીય રાજકીય વ્યવસ્થા’ (One-Party System) લાગુ છે. આખા દેશ પર માત્ર અને માત્ર એક જ પક્ષ શાસન કરે છે, જેને ‘કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઇના’ (CPC) કહેવામાં આવે છે. દેશની તમામ સૈન્ય શક્તિ, ન્યાયતંત્ર અને આર્થિક નીતિઓ આ એક જ પક્ષની આસપાસ ફરે છે.
ચીનની આ વ્યવસ્થામાં સૌથી પાવરફુલ પદ દેશના રાષ્ટ્રપતિનું નથી, પરંતુ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના ‘મહામંત્રી’ (General Secretary) નું છે. ચીનનો નિયમ એવો છે કે જે વ્યક્તિ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનો સર્વોચ્ચ નેતા એટલે કે મહામંત્રી બને છે, તેને જ દેશના રાષ્ટ્રપતિ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. વર્તમાન સમયમાં શી જિનપિંગ ચીનના રાષ્ટ્રપતિ હોવાની સાથે-સાથે કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના મહામંત્રી અને સેન્ટ્રલ મિલિટરી કમિશનના અધ્યક્ષ પણ છે, જેના કારણે તેમની પાસે અગાધ સત્તા છે.
ચીનના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કોણ કરે છે? જાણો ‘સંસદ’ની ભૂમિકા
હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જો સામાન્ય જનતા મતદાન ન કરે, તો રાષ્ટ્રપતિ કોણ ચૂંટે છે? ચીનની સામાન્ય જનતાને રાષ્ટ્રપતિને સીધા ચૂંટવાનો કોઈ અધિકાર નથી. આ માટે, ત્યાં એક ખાસ સંસ્થા બનાવવામાં આવી છે, જેને ‘નેશનલ પીપલ્સ કોંગ્રેસ’ (NPC) કહેવામાં આવે છે. આ સંસ્થાને સંસદ અથવા ચીનની સર્વોચ્ચ કાયદાકીય સંસ્થા કહી શકાય.
આ સંસદમાં ચીનના જુદા-જુદા પ્રાંતો, સ્વાયત્ત પ્રદેશો, સશસ્ત્ર સૈન્ય દળો (પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી) અને સરકારી સંગઠનોમાંથી પસંદ થઈને આવેલા હજારો પ્રતિનિધિઓ સામેલ હોય છે. આ પ્રતિનિધિઓ વર્ષમાં એકવાર બેજિંગના ‘ગ્રેટ હોલ ઓફ ધ પીપલ’ માં મળે છે અને ઔપચારિક રીતે વોટ નાખીને રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કરે છે. જો કે, આ ચૂંટણી માત્ર એક નાટક સમાન હોય છે, કારણ કે રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવારનું નામ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીની બંધ બારણે યોજાયેલી બેઠકમાં પહેલાથી જ નક્કી કરી દેવામાં આવ્યું હોય છે. સંસદના સભ્યો પાસે તે નામને મંજૂરી આપવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ હોતો નથી, તેથી આ ચૂંટણીમાં ક્યારેય કોઈ હરીફાઈ કે મુકાબલો જોવા મળતો નથી.
વડાપ્રધાનની પસંદગી: રાષ્ટ્રપતિની ભલામણ અને વહીવટી જવાબદારી
ચીનની સરકારમાં રોજબરોજનું શાસન અને વહીવટી તંત્ર ચલાવવા માટે વડાપ્રધાન (Premier) નું પદ પણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ચીનના બંધારણ મુજબ, વડાપ્રધાનની પસંદગી સીધી થતી નથી પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ જે નેતાના નામની ભલામણ કરે, તેના પર ‘નેશનલ પીપુલ્સ કોંગ્રેસ’ (NPC) પોતાની મંજૂરીની મહોર મારે છે.
ચીનના વડાપ્રધાન એ દેશની કેબિનેટ એટલે કે ‘સ્ટેટ કાઉન્સિલ’ ના વડા હોય છે. તેમનું મુખ્ય કામ દેશની આર્થિક નીતિઓ ઘડવી અને તેને દેશભરમાં સખત રીતે લાગુ કરવાનું છે. આ ઉપરાંત જુદા-જુદા સરકારી મંત્રાલયો વચ્ચે તાલમેલ સાધવો, બજેટનું સંચાલન કરવું અને રોજિંદા વહીવટી નિર્ણયો લેવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી વડાપ્રધાનના શિરે હોય છે. રાષ્ટ્રપતિ વિદેશ નીતિ અને સેના સંભાળે છે, જ્યારે વડાપ્રધાન દેશની આંતરિક વ્યવસ્થા અને અર્થતંત્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
જનતાને નેતા પસંદ કરવાનો અધિકાર નથી, છતાં ચીન કેમ છે આટલું શક્તિશાળી?
વૈશ્વિક સ્તરે ચીનની આ રાજકીય પ્રણાલીની હંમેશાં આકરી ટીકા થતી રહી છે. પશ્ચિમી દેશો તેને માનવ અધિકારો અને લોકશાહીના મૂલ્યોની વિરુદ્ધ માને છે, કારણ કે ત્યાં સામાન્ય નાગરિકોને પોતાની સરકાર કે શાસક બદલવાની કોઈ સ્વતંત્રતા નથી. સરકાર કે પાર્ટી વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવનારને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવે છે.
પરંતુ, આ સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે પોતાની આ જ કેન્દ્રીકૃત વ્યવસ્થા (Centralized System) અને કડક શિસ્તના જોરે ચીન આજે આટલી મોટી આર્થિક અને તકનીકી તાકાત બની શક્યું છે. લોકશાહી દેશોની જેમ ચીનમાં નિર્ણયો લેવામાં મહિનાઓ કે વર્ષોનો સમય બગડતો નથી. કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી જે પ્રોજેક્ટ કે નીતિ નક્કી કરે, તેનો અમલ ત્વરિત ગતિએ થાય છે. વિપક્ષનો કોઈ વિરોધ ન હોવાને કારણે મોટા નિર્ણયો ખૂબ જ સરળતાથી લેવાય છે. આ જ કારણ છે કે લોકશાહી ન હોવા છતાં ચીન આજે અમેરિકા જેવા દેશોની આંખમાં આંખ મિલાવીને વૈશ્વિક મંચ પર રાજ કરી રહ્યું છે.
