પૈસા કે તેલ: પાકિસ્તાન શા માટે ખાડી દેશો પરથી પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડી રહ્યું છે? IMFની મોટી ચેતવણી અને પાકિસ્તાનનો ‘પ્લાન-બી’
વર્તમાન સમયમાં ઈરાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની વચ્ચે વૈશ્વિક સ્તરે મોટા આર્થિક અને રાજકીય પરિવર્તનો જોવા મળી રહ્યા છે. આ યુદ્ધની સૌથી ગંભીર અસર પાકિસ્તાન પર પડી રહી છે. અત્યાર સુધી પાકિસ્તાન પોતાની આર્થિક જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે ખાડી દેશો (Gulf Countries) પર નિર્ભર રહ્યું છે, પરંતુ હવે તે ઝડપથી આ નિર્ભરતા ખતમ કરવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને વધુ વૈવિધ્યસભર (Diversify) બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ એક ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં યુદ્ધ કે તણાવની સ્થિતિ ઊભી થાય, તો તેની અર્થવ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે ભાંગી ન પડે.
પાકિસ્તાનનો આ નિર્ણય કોઈ સ્વેચ્છિક પગલું નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF) દ્વારા આપવામાં આવેલી ગંભીર ચેતવણીનું પરિણામ છે. IMF એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા હજુ પણ ખાડી સહયોગ પરિષદ (GCC) ના દેશો સાથે જોખમી હદ સુધી જોડાયેલી છે, જે તેના અસ્તિત્વ માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.
આંકડાઓનો ખેલ: ખાડી દેશો પર પાકિસ્તાનની ‘ખતરનાક’ નિર્ભરતા
જો આપણે આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો સમજાશે કે પાકિસ્તાન શા માટે આટલું ચિંતિત છે. પાકિસ્તાન પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 85% ઇંધણ (તેલ અને ગેસ) ખાડી સહયોગ પરિષદ (GCC) ના છ દેશોમાંથી આયાત કરે છે. આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થાનો સૌથી મોટો આધાર ગણાતું ‘રેમિટન્સ’ (વિદેશમાં રહેતા પાકિસ્તાનીઓ દ્વારા ઘરે મોકલવામાં આવતા પૈસા) નો 50% હિસ્સો પણ આ જ ખાડી દેશોમાંથી આવે છે.
આવી સ્થિતિમાં, જો ખાડી દેશોમાં કોઈ મોટો યુદ્ધ કે સંઘર્ષ ફાટી નીકળે, તો પાકિસ્તાનને મળતું તેલ બંધ થઈ જાય અને ત્યાં કામ કરતા લાખો પાકિસ્તાનીઓની રોજગારી છીનવાઈ જતાં દેશમાં આવતા પૈસા પણ અટકી જાય. આ જ કારણે IMF એ પાકિસ્તાનને ચેતવ્યું છે કે તે વહેલી તકે પોતાના આર્થિક સ્ત્રોતો બદલે.
નાજુક સ્થિતિમાં પાકિસ્તાન: મોંઘવારી અને અછતનો બેવડો માર
હાલમાં ઈરાન યુદ્ધના કારણે પાકિસ્તાનની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત નાજુક અને ચિંતાજનક બની ગઈ છે. દેશમાં તેલ અને કુદરતી ગેસની ભારે અછત સર્જાઈ છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ આસમાનને આંબી રહ્યા છે, જેના કારણે સામાન્ય જનતા ત્રાહિમામ પોકારી ગઈ છે. મોંઘવારીના કારણે જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ સામાન્ય નાગરિકોની પહોંચથી બહાર થઈ ગઈ છે. બીજી તરફ, વિદેશોમાંથી મળતી આર્થિક મદદ અને રેમિટન્સ પણ ધીમે-ધીમે બંધ થઈ રહ્યા છે. વિદેશી હૂંડિયામણની ભારે કટોકટી વચ્ચે પાકિસ્તાન પોતાની આબરૂ બચાવવા માટે ફાંફા મારી રહ્યું છે.
આફતમાંથી બહાર નીકળવા પાકિસ્તાનનો ‘બેકઅપ પ્લાન’
IMFની આકરી ચેતવણી બાદ પાકિસ્તાન સરકારે એક ઈમરજન્સી ‘બેકઅપ પ્લાન’ તૈયાર કર્યો છે. આ યોજના હેઠળ પાકિસ્તાન ખાડી દેશો પરની પોતાની નિર્ભરતા તબક્કાવાર ઘટાડવા માંગે છે. તેના વિકલ્પ તરીકે પાકિસ્તાન પોતાની અર્થવ્યવસ્થાના દરવાજા ચીન અને તુર્કી જેવા દેશો માટે વધુ પ્રમાણમાં ખોલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનની ગણતરી એવી છે કે જો ખાડી દેશોમાં કટોકટી વધુ ઘેરી બને, તો ચીન અને તુર્કી તેને આર્થિક અને વ્યાપારી મોરચે મોટો સહારા આપી શકે.
અર્થવ્યવસ્થાને બચાવવા પાકિસ્તાન પાસે કયા વિકલ્પો છે?
કરાચી યુનિવર્સિટીના કાયદા ફેકલ્ટીના ભૂતપૂર્વ ડીન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના નિષ્ણાત પ્રોફેસર ડો. શાઈસ્તા તબસ્સુમે રશિયન મીડિયા ‘સ્પુતનિક’ સાથેની વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે, પાકિસ્તાન મુખ્યત્વે ત્રણ રસ્તાઓ અપનાવીને ખાડી દેશો પરની પોતાની નિર્ભરતા ઓછી કરી શકે છે:
૧. નવા બજારોની શોધ (ખાસ કરીને રશિયા અને મધ્ય એશિયા)
પાકિસ્તાને માત્ર ખાડી દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે રશિયા અને મધ્ય એશિયાના દેશો તરફ નજર દોડાવવી પડશે. આ દેશો ઊર્જાના મામલે ખૂબ સમૃદ્ધ છે. ગેસ પાઇપલાઇન જેવી મોટી અને લાંબાગાળાની યોજનાઓ દ્વારા પાકિસ્તાન સસ્તું ઇંધણ મેળવી શકે છે, જે તેના ઉદ્યોગો અને સામાન્ય જનતા માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
૨. સ્થાનિક કુપ્રબંધન સુધારવું અને ગ્રીન એનર્જી તરફ વળવું
પાકિસ્તાનની સૌથી મોટી સમસ્યા તેનું આંતરિક કુપ્રબંધન (Mismanagement) છે. દેશનું ઇંધણ ક્ષેત્ર ભ્રષ્ટાચાર અને નબળા આયોજનનો ભોગ બન્યું છે. જો પાકિસ્તાન બહેતર આયોજન કરે અને પવન ઊર્જા (Wind Energy), સૌર ઊર્જા (Solar Energy) તેમજ જળવિદ્યુત (Hydroelectric Power) જેવા સ્થાનિક અને નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતોનો મહત્તમ ઉપયોગ શરૂ કરે, તો વિદેશથી આયાત થતા મોંઘા તેલ પરની તેની નિર્ભરતામાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે.
૩. નવા વ્યાપારી માર્ગોની શોધ (QTTA રૂટ)
પાકિસ્તાન માટે ‘ક્વાડ્રિલેટરલ ટ્રાફિક ઇન ટ્રાન્ઝિટ એગ્રીમેન્ટ’ (QTTA) માર્ગ એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. આ માર્ગ ચીનથી શરૂ થઈને કિર્ગિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન અને તાજિકિસ્તાન સુધી જાય છે. જૂના મધ્ય એશિયાઈ કોરિડોરની સરખામણીમાં આ રૂટ ઘણો ટૂંકો અને આર્થિક રીતે સસ્તો છે. આ માર્ગ દ્વારા પાકિસ્તાની સામાન માટે મધ્ય એશિયાના નવા બજારો ખુલી શકે છે. જોકે, આ યોજનાની સફળતાનો મોટો આધાર ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા અને સ્થિરતા જાળવી રાખવા પર રહેલો છે.
શું ચીનનો ‘પાન્ડા બોન્ડ’ પાકિસ્તાનનો તારણહાર બનશે?
પોતાની આર્થિક વિવિધતા વધારવાના પ્રયાસરૂપે પાકિસ્તાને તાજેતરમાં જ ચીનના નાણાકીય બજારમાં પોતાના પ્રથમ ‘પાન્ડા બોન્ડ’ (Panda Bonds) બહાર પાડ્યા છે. જો કે અત્યારે આ બોન્ડ દ્વારા એકત્ર કરાયેલી રકમ ઘણી નાની છે, પરંતુ આર્થિક નિષ્ણાતો તેને એક મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત માની રહ્યા છે.
ડૉ. તબસ્સુમના મતે, “આ પાન્ડા બોન્ડ્સને પશ્ચિમી લોન આપનારી સંસ્થાઓ (જેમ કે IMF કે વર્લ્ડ બેંક) અને ખાડી દેશોના વિકલ્પ તરીકે જોઈ શકાય છે.” આ પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પાકિસ્તાનની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવાનો છે, જેથી વૈશ્વિક કટોકટીના સમયે પાકિસ્તાની અર્થવ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે ભાંગી ન પડે અને તેને એક સુરક્ષા કવચ મળી રહે.
પડકારો અને વાસ્તવિકતા: શું રાતોરાત બદલાવ શક્ય છે?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પાન્ડા બોન્ડ અને નવા વ્યાપારી કરારો એ પાકિસ્તાન માટે “રોલ-ઓવર ફાઇનાન્સિંગ” (જૂનું દેવું ચૂકવવા માટે નવું દેવું લેવાની પ્રક્રિયા) ની દુષ્ટ ચક્રમાંથી બહાર નીકળવાનો એક વ્યવહારુ રસ્તો છે. પરંતુ આ બધું એટલું સરળ નથી. આ યોજનાઓની સફળતાનો મોટો આધાર પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચેના જટિલ અને શરતોથી ભરેલા સંબંધો પર રહેશે. ચીન ક્યારેય મફતમાં મદદ કરતું નથી, તેની આર્થિક નીતિઓ પાછળ હંમેશા તેના પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતો છુપાયેલા હોય છે.
વાસ્તવિકતા એ છે કે પાકિસ્તાન ગમે તેટલા પ્રયાસો કરે, પરંતુ ખાડી દેશો પરની તેની દાયકાઓ જૂની નિર્ભરતા રાતોરાત ખતમ થઈ શકે તેમ નથી. 85% તેલ અને 50% રેમિટન્સનો વિકલ્પ તાત્કાલિક શોધવો અશક્ય છે. તેમ છતાં, QTTA રૂટ, પાન્ડા બોન્ડ અને રશિયા તથા મધ્ય એશિયાના દેશો સાથેની વાટાઘાટો દ્વારા પાકિસ્તાન પોતાની ડૂબતી અર્થવ્યવસ્થાને એક નવો સહારો ચોક્કસ આપી શકે છે. ભવિષ્યમાં આ યોજનાઓ કેટલી સફળ રહેશે, તેનો આધાર પાકિસ્તાનની આંતરિક રાજકીય સ્થિરતા અને તેની વિદેશ નીતિની કુશળતા પર રહેશે.
