9 ફેબ્રુઆરી: આજથી જ શરૂ થઈ હતી આઝાદ ભારતની પ્રથમ જનગણના, જાણો ત્યારે કેટલી હતી વસ્તી અને આજે ક્યાં પહોંચ્યા?

ઇતિહાસનો દિવસ: 9 ફેબ્રુઆરીએ નંખાયો હતો આઝાદ ભારતની પ્રથમ વસ્તીગણતરીનો પાયો, આંકડા જે આજે પણ ચોંકાવે છે

ભારતની વહીવટી મુસાફરીમાં 9 ફેબ્રુઆરી 1951નો દિવસ એક સીમાચિહ્ન સમાન છે. આ દિવસે દેશની વસ્તી, સામાજિક સ્થિતિ અને આર્થિક હાલતની પ્રથમ સત્તાવાર તસવીર રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ માત્ર આંકડાકીય કવાયત નહોતી, પરંતુ આઝાદી અને વિભાજન પછી વિખરાયેલા દેશને સમજવાનો સૌથી મોટો પ્રયાસ હતો.

વિભાજનના પડછાયા વચ્ચે થઈ હતી પ્રથમ વસ્તીગણતરી

1951ની વસ્તીગણતરી એવા સમયે કરવામાં આવી હતી જ્યારે દેશ આઝાદી અને વિભાજનના આઘાતોમાંથી બહાર આવી રહ્યો હતો. ભારત-પાક વિભાજનને કારણે મોટા પાયે વસ્તીનું સ્થળાંતર થયું હતું.

• સરકારી રેકોર્ડ મુજબ, વિભાજન દરમિયાન આશરે 72 લાખ હિન્દુ અને શીખ પાકિસ્તાનથી ભારત આવ્યા હતા.
• જ્યારે લગભગ 7 લાખથી વધુ મુસ્લિમો ભારત છોડીને પાકિસ્તાન ગયા હતા.

  આવી કપરી પરિસ્થિતિમાં સમગ્ર દેશની વસ્તીની ગણતરી કરવી એ પોતાનામાં એક મોટો વહીવટી પડકાર હતો.

1951ના ભારતની તસવીર: આંકડાઓમાં હકીકત

આજના આધુનિક ભારત સાથે સરખામણી કરીએ તો 1951ના આંકડા એક સાવ અલગ જ દેશની કહાની કહે છે:

ધાર્મિક માળખું:

જંતર-મંતર પર ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’નો હુંકાર: ‘સોનમ વાંગચુકને બનાવો શિક્ષણ મંત્રી’, નારાથી ગુંજી ઉઠી દિલ્હી

કેરળની સુસ્તી છોડી ચોમાસું સુપરફાસ્ટ મોડમાં, મહારાષ્ટ્રમાં સમયસર દસ્તક, જાણો IMD ની આગાહી

• હિન્દુ: 84% થી વધુ
• મુસ્લિમ: આશરે 10%
• ખ્રિસ્તી અને શીખ: મર્યાદિત પરંતુ નોંધપાત્ર વસ્તી

આ આંકડા દર્શાવે છે કે તે સમયે ભારતને શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સામાજિક સંતુલનના મોરચે કેટલી લાંબી મજલ કાપવાની હતી.

ત્યારે અને હવે: કેટલી બદલાઈ ગઈ છે તસવીર?

છેલ્લા સાત દાયકામાં ભારતે વસ્તી અને વિકાસ બંને મોરચે મોટો બદલાવ જોયો છે. આજે અંદાજિત રીતે દેશની વસ્તી 147 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે અને ભારત વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બની ગયો છે.

• સાક્ષરતા દર હવે 80% થી ઉપર પહોંચી ગયો છે.
• સરેરાશ આયુષ્ય બમણાથી પણ વધુ વધી ગયું છે.

ભારતમાં વસ્તીગણતરીની પરંપરા

આધુનિક વસ્તીગણતરીનો પાયો બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નંખાયો હતો:

• 1872: પ્રથમ વખત મર્યાદિત વસ્તીગણતરી.
• 1881: નિયમિત વસ્તીગણતરીની શરૂઆત.
• 1951: સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ અને કુલ શ્રેણીની 9મી વસ્તીગણતરી હતી.

વસ્તીગણતરી માત્ર આંકડાઓની રમત નથી, પરંતુ તે નીતિઓ નક્કી કરવા અને સંસાધનોની સાચી વહેંચણી માટેનો મજબૂત આધાર છે. 2011 પછી હવે આગામી વસ્તીગણતરી ડિજિટલ ફોર્મેટમાં કરાવવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.