હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું તાળાબંધી ખુલશે? ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અરાઘચીનો ટ્રમ્પને સ્પષ્ટ સંદેશ.
આજે ૨૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ પશ્ચિમ એશિયાના ગૂંચવાયેલા ભૌગોલિક રાજકારણમાં એક નવો વળાંક આવ્યો છે. છેલ્લા ઘણા સમયથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી, તેમાં હવે મધ્યસ્થીઓના પ્રયાસો રંગ લાવતા જણાય છે. પાકિસ્તાની મધ્યસ્થી દ્વારા તેહરાને વ્હાઇટ હાઉસને એક એવો શાંતિ પ્રસ્તાવ મોકલ્યો છે જે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે જીવનદાન સાબિત થઈ શકે છે. ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ને ફરીથી ખોલવા માટે તૈયાર છે, પરંતુ તેની બદલે તેણે અમેરિકા પાસે મોટી રાજદ્વારી કિંમત માંગી છે.
નવો શાંતિ પ્રસ્તાવ: શું છે ઈરાનની શરતો?
એક્સિઓસના અહેવાલ મુજબ, ઈરાને આ પ્રસ્તાવમાં મુખ્ય ત્રણ મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો છે: ૧. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું ઉદઘાટન: ઈરાન આ મહત્વના જળમાર્ગ પરથી પોતાની નાકાબંધી હટાવવા તૈયાર છે, જેથી વિશ્વના તેલ પુરવઠામાં આવતી અડચણો દૂર થઈ શકે. ૨. આર્થિક નાકાબંધીની નાબૂદી: ઈરાનની સૌથી મોટી શરત એ છે કે અમેરિકા તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો તાત્કાલિક ધોરણે હટાવી લે. ૩. પરમાણુ વાટાઘાટોમાં વિલંબ: ઈરાને પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેની વાટાઘાટો હાલ પૂરતી મુલતવી રાખવામાં આવે અને જ્યારે આર્થિક સ્થિતિ સામાન્ય થાય ત્યારે તેને ફરી શરૂ કરવામાં આવે.
ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અરાઘચીએ મધ્યસ્થીઓને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે સમૃદ્ધ યુરેનિયમ (Enriched Uranium) ના મુદ્દે ટ્રમ્પ પ્રશાસન જે ડિમાન્ડ કરી રહ્યું છે, તેના પર ઈરાની નેતૃત્વમાં હજુ પણ મતભેદ છે.
ટ્રમ્પની વ્યૂહરચના: ‘સિચ્યુએશન રૂમ’ માં મંથન
આજે ૨૭ એપ્રિલ, સોમવારે યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વોશિંગ્ટનમાં તેમની ટોચની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ ટીમ સાથે ‘સિચ્યુએશન રૂમ’માં બેઠક કરવાના છે. આ બેઠક અત્યંત મહત્વની માનવામાં આવે છે કારણ કે ઈરાનનો આ પ્રસ્તાવ ટ્રમ્પની ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ (Maximum Pressure) નીતિની કસોટી કરશે.
-
તેલના ભાવનું દબાણ: ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ હાલમાં $૧૦૭ પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગયા છે. જો ટ્રમ્પ આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારે છે, તો તેલના ભાવમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે, જે અમેરિકી અર્થતંત્ર માટે ફાયદાકારક રહેશે.
-
ઈઝરાયેલ ફેક્ટર: ટ્રમ્પ માટે સૌથી મોટું પડકાર એ રહેશે કે ઈરાન સાથેની કોઈપણ સમજૂતીમાં ઈઝરાયેલની સુરક્ષાના હિતોને કેવી રીતે સાચવવા.
પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી અને ભારતની ભૂમિકા
નોંધનીય છે કે આ વખતે ઈરાને પાકિસ્તાન દ્વારા આ પ્રસ્તાવ મોકલ્યો છે. પાકિસ્તાન પોતાની આર્થિક કંગાળિયત વચ્ચે આ મધ્યસ્થી દ્વારા પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય છબી સુધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, ભારત જેવો દેશ જે ઉર્જા માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિર્ભર છે, તે આ હિલચાલ પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યો છે. જો આ જળમાર્ગ ખુલે છે, તો ભારત માટે ક્રૂડ ઓઈલની આયાત સસ્તી અને સલામત બનશે.
પરમાણુ મુદ્દે પેચ ક્યાં ફસાયો છે?
ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી તેની આર્થિક નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી તે પરમાણુ વાટાઘાટોના ટેબલ પર પાછું નહીં ફરે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન ઈચ્છે છે કે ઈરાન પહેલા તેનું યુરેનિયમ સંવર્ધન બંધ કરે. આ ‘પહેલા તમે’ની લડાઈમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એક સોદાબાજીના હથિયાર (Bargaining Chip) તરીકે વપરાઈ રહ્યો છે. તેહરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જળમાર્ગ ખોલવો એ વિશ્વાસ વધારવા માટેનું પ્રથમ પગલું હોઈ શકે છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય અમેરિકાના વલણ પર નિર્ભર છે.
આગામી દિવસોમાં શું થઈ શકે?
જો ટ્રમ્પ આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢશે, તો ઈરાન વધુ આક્રમક બની શકે છે, જે વૈશ્વિક તેલ સંકટને વધુ ઘેરું બનાવશે. પરંતુ જો વ્હાઇટ હાઉસ મધ્યમ માર્ગ અપનાવે, તો કદાચ આપણને એક નવો ‘ન્યુક્લિયર ડીલ ૨.૦’ જોવા મળી શકે છે. વિશ્વના બજારો અને ખાસ કરીને ઓઈલ ટ્રેડર્સ આજના દિવસના અંતે સિચ્યુએશન રૂમમાંથી નીકળનારા નિવેદનની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છે.
૨૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬નો આ દિવસ ઈતિહાસમાં એક મહત્વના વળાંક તરીકે નોંધાઈ શકે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું ખુલવું એ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો કરાર નથી, પણ વિશ્વના અર્થતંત્રની ધમનીઓ ફરી શરૂ કરવા જેવી બાબત છે. ટ્રમ્પની આગામી ચાલ નક્કી કરશે કે પશ્ચિમ એશિયા શાંતિ તરફ આગળ વધશે કે ફરી એકવાર મોટા સંઘર્ષની જ્વાળાઓમાં હોમાશે.
