રાજકારણનું અપરાધીકરણ કે સત્તાનો સંઘર્ષ? PM અને CMને પદ પરથી હટાવતા નવા બિલની ચર્ચા
ભારતીય સંસદના આગામી ચોમાસુ સત્રમાં એક એવું બિલ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેવાનું છે, જે દેશના રાજકીય માળખાને મૂળથી બદલી શકે છે. આ બિલ છે – ‘સંવિધાન (૧૩૦મો સુધારો) બિલ, ૨૦૨૫’. આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશના ઉચ્ચ હોદ્દા પર બેઠેલા વ્યક્તિઓ, જેમ કે વડાપ્રધાન, મુખ્યમંત્રીઓ અને મંત્રીઓ, જો ગંભીર ગુનાહિત કેસોમાં ૩૦ દિવસથી વધુ સમય સુધી જેલમાં રહે, તો તેમને તેમના પદ પરથી હટાવવાનો છે. આ પ્રસ્તાવ માત્ર એક કાયદાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ ભારતીય લોકશાહીના સિદ્ધાંતો અને બંધારણીય નૈતિકતા પર એક ગંભીર ચર્ચા છે.
બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: શું છે આ ‘PM-CM જેલ બિલ’?
ગૃહ મંત્રી અમિત શાહે ગત વર્ષે ઓગસ્ટમાં આ બિલ સંસદમાં રજૂ કર્યું હતું. આ બિલનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે જેલની સળિયા પાછળથી કોઈ પણ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ માટે વહીવટ ચલાવવો એ બંધારણીય નૈતિકતાની વિરુદ્ધ છે. જો કોઈ નેતા સામે ગંભીર ગુનાઓ દાખલ થાય અને તેઓ સતત ૩૦ દિવસ સુધી ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહે, તો ૩૧મા દિવસે તેઓ આપમેળે તેમના હોદ્દા પરથી દૂર થઈ જાય તેવી જોગવાઈ આમાં છે.
આ જોગવાઈ ખાસ કરીને તાજેતરના સમયમાં દિલ્હી અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં જોવા મળેલી રાજકીય સ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને લાવવામાં આવી છે, જ્યાં જેલમાં રહીને સરકાર ચલાવવાના પ્રયાસો થયા હતા.
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC) ની ભૂમિકા
આ વિવાદાસ્પદ બિલની તપાસ માટે એક ૩૧ સભ્યોની સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC) ની રચના કરવામાં આવી હતી. અપરાજિતા સારંગીના નેતૃત્વ હેઠળની આ સમિતિ હવે ૧૭ જુલાઈના રોજ પોતાનો અહેવાલ રજૂ કરી શકે છે. જોકે આ પ્રક્રિયામાં વિપક્ષનો નોંધપાત્ર વિરોધ રહ્યો છે. શરૂઆતમાં કોંગ્રેસ, SP, DMK અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ જેવા ‘ઈન્ડિયા’ બ્લોકના પક્ષોએ પોતાના સભ્યોને નામાંકિત કરવામાં મોડું કર્યું હતું. હાલમાં હરસિમરત કૌર બાદલના રાજીનામા બાદ, બિન-NDA સભ્યોની સંખ્યા ઘટીને માત્ર ચાર રહી ગઈ છે, જેનાથી આ સમિતિના તટસ્થતા પર પણ સવાલો ઉઠ્યા છે.
સિક્કાની બીજી બાજુ: વિપક્ષના આક્ષેપો અને બંધારણીય ચિંતાઓ
જ્યાં એક તરફ સરકાર તેને ‘રાજકારણને અપરાધ-મુક્ત’ કરવાનું પગલું ગણાવે છે, ત્યાં બીજી તરફ વિપક્ષ તેને ‘રાજકીય વેર’ કાઢવાનું હથિયાર માને છે. વિપક્ષી નેતાઓ અને નિષ્ણાતોના મતે:
૧. લોકશાહી માટે ખતરો: વિરોધ પક્ષોનું માનવું છે કે આ કાયદો રાજ્ય સરકારોને અસ્થિર કરવા માટે એક શક્તિશાળી સાધન બની શકે છે. કેન્દ્રીય એજન્સીઓનો દુરુપયોગ કરીને રાજકીય પ્રતિસ્પર્ધીઓને ૩૦ દિવસ જેલમાં મોકલીને તેમને પદ પરથી હટાવવા સરળ બની જશે.
૨. કુદરતી ન્યાયનું ઉલ્લંઘન: કાયદાકીય સિદ્ધાંત મુજબ, જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિ દોષિત સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી તે નિર્દોષ છે. આ બિલમાં ‘દોષિત’ ઠરવાને બદલે માત્ર ‘હિરાસત’ (કસ્ટડી) ને આધારે શિક્ષાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે, જે લોકશાહીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
૩. પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓની સત્તા: અસદુદ્દીન ઓવૈસી જેવા નેતાઓએ તર્ક આપ્યો છે કે નવા ફોજદારી કાયદાઓમાં પોલીસને લાંબા સમય સુધી કસ્ટડી મેળવવાની છૂટ છે, જેનો દુરુપયોગ કરીને ચૂંટાયેલી સરકારોના નેતાઓને પદભ્રષ્ટ કરવાનું ષડયંત્ર રચી શકાય છે.
સલામતીના પગલાં: JPC શું ફેરફાર કરી શકે છે?
JPC રિપોર્ટમાં એવી આશંકા છે કે બિલના અમલીકરણમાં સુરક્ષાના પગલાં ઉમેરવામાં આવે. સમિતિ એ સ્પષ્ટતા કરવા પર વિચાર કરી રહી છે કે આ કાયદો માત્ર ‘ગંભીર ગુનાઓ’ માટે જ લાગુ પડે, જેથી સામાન્ય કેસોમાં કોઈ નિર્દોષ નેતાએ સત્તા ગુમાવવી ન પડે. જોકે, ‘ગંભીર ગુના’ ની વ્યાખ્યા શું હશે, તે અંગે હજુ પણ અનિશ્ચિતતા છે. અહેવાલો અનુસાર, ૧૭ જુલાઈના રોજ રિપોર્ટને મંજૂરી મળ્યા બાદ, સરકાર તેને ૨૦ જુલાઈથી શરૂ થતા ચોમાસુ સત્રમાં રજૂ કરી શકે છે.
શું આ બિલ ખરેખર રાજકારણમાં શુદ્ધિ લાવશે? આ એક મોટો સવાલ છે. જો આ બિલ કાયદો બનશે, તો તે ભારતની સંઘીય માળખાકીય વ્યવસ્થા (Federal Structure) પર મોટી અસર કરશે. એક તરફ ભારતીય નાગરિકો રાજકીય ભ્રષ્ટાચારથી મુક્તિ ઈચ્છે છે, તો બીજી તરફ તેઓ લોકશાહીના ભાવિ માટે ચિંતિત પણ છે.
સરકાર માટે પડકાર એ હશે કે તે આ બિલને માત્ર બહુમતીના જોરે પસાર ન કરાવે, પરંતુ વિપક્ષ સાથે સંવાદ સાધીને એક સર્વસંમતિ બનાવે. જો આ બિલ યોગ્ય તપાસ અને બંધારણીય સુરક્ષા કવચ સાથે લાવવામાં આવે, તો તે ચોક્કસપણે સુધારો લાવી શકે છે, પરંતુ જો તેનો ઉપયોગ માત્ર રાજકીય દબાણ માટે કરવામાં આવે, તો તે ભારતીય બંધારણ માટે એક કાળા અધ્યાય સમાન બની શકે છે. આગામી ચોમાસુ સત્ર આ તમામ સવાલોના જવાબ આપશે.
