ચંદ્ર પર અસલી વસવાટ! જાણો ૨૦૩૦ સુધીનો NASAનો શું છે મેગા પ્લાન અને ચીન સાથેની ટક્કર
માનવજાત હંમેશાથી આકાશના રહસ્યોને ઉકેલવા અને પૃથ્વી સિવાય અન્ય ગ્રહો પર જીવન શોધવા માટે ઉત્સુક રહી છે. આ કડીમાં આપણો સૌથી નજીકનો સાથી એટલે કે ચંદ્ર હંમેશા આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. વર્ષ ૧૯૬૯માં જ્યારે નીલ આર્મસ્ટ્રોંગે ચંદ્ર પર પહેલો કદમ મૂક્યો, ત્યારે એ માત્ર એક શરૂઆત હતી. પરંતુ હવે વાત માત્ર ત્યાં જઈને પાછા આવવાની નથી, પણ ત્યાં કાયમી ધોરણે ઘર બનાવવાની છે. અમેરિકી અંતરિક્ષ એજન્સી NASA (નાસા) એક એવા ઐતિહાસિક મિશન પર કામ કરી રહી છે, જેના હેઠળ ૨૦૩૦ના દાયકા સુધીમાં અમેરિકાના નાગરિકો ચંદ્ર પર કાયમી ધોરણે વસવાટ કરતા જોવા મળશે. આ કોઈ સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મની વાર્તા નથી, પરંતુ વિજ્ઞાનની વાસ્તવિકતા બનવા જઈ રહી છે.
શું છે NASAનો આખો માસ્ટર પ્લાન?
નાસાએ ચંદ્ર પર માણસોને કાયમી ધોરણે વસાવવા માટે એક અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરી છે. એજન્સીનો મુખ્ય લક્ષ્ય વર્ષ ૨૦૩૨ સુધીમાં ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole) પર માનવીઓ માટે રહેવાલાયક કાયમી બેઝ સ્ટેશન બનાવવાનો છે. આ યોજના માત્ર એકાદ બે લોન્ચિંગ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે એક લાંબા ગાળાની વ્યુહરચના છે. નાસા આ મિશનના આગામી તબક્કાની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરી ચૂક્યું છે.
આ પ્લાન મુજબ, ચંદ્રની ધરતી પર સીધા માણસોને મોકલતા પહેલાં ત્યાં અદ્યતન રોબોટિક લેન્ડર્સ, હાઈટેક ડ્રોન્સ અને ખાસ પ્રકારના સ્પેસ વ્હીકલ્સ (વાહનો) મોકલવામાં આવશે. આ મશીનો ત્યાં જઈને ચંદ્રની સપાટીનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરશે, માટી અને ખડકોના નમૂના લેશે અને ભવિષ્યમાં માણસોના રહેવા માટે પાયાની સુવિધાઓ તૈયાર કરશે.
ખાનગી કંપનીઓની જુગલબંધી: બેઝોસથી લઈને એસ્ટ્રોબોટિક સુધી
આટલા મોટા વૈશ્વિક મિશનને કોઈ એક સરકારી સંસ્થા એકલી હાથે પૂરી ન કરી શકે, અને નાસા આ વાત સારી રીતે જાણે છે. તેથી જ આ વખતે અમેરિકાએ સ્પેસ સેક્ટરની દિગ્ગજ ખાનગી કંપનીઓ સાથે હાથ મિલાવ્યા છે. આ રેસમાં એમેઝોનના સ્થાપક જેફ બેઝોસની કંપની ‘બ્લુ ઓરિજિન’ (Blue Origin) ખૂબ મોટી ભૂમિકા ભજવી રહી છે. બ્લુ ઓરિજિન એક ખાસ પ્રકારનું લૂનર લેન્ડર બનાવી રહી છે, જેને ‘એન્ડ્યોરન્સ’ (Endurance) નામ આપવામાં આવ્યું છે.
આ સિવાય ‘ઇન્ટ્યુટિવ મશીન્સ’ (Intuitive Machines) અને ‘એસ્ટ્રોબોટિક’ (Astrobotic) જેવી સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓ પણ આ મિશનમાં રાત-દિવસ કામ કરી રહી છે. અમેરિકાની રાજકીય ગણતરીઓ પણ આમાં સામેલ છે. સરકાર ઈચ્છે છે કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો કાર્યકાળ પૂરો થાય તે પહેલાં, એટલે કે વર્ષ ૨૦૨૯ સુધીમાં જ અમેરિકી સ્પેસયાત્રીઓ ફરી એકવાર ચંદ્રની ધરતી પર પગ મૂકી દે.
ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલી સફર: ડ્રોનથી લઈને ન્યુક્લિયર પાવર સુધી
નાસાએ આ આખી યોજનાને ખૂબ જ વ્યવસ્થિત રીતે ત્રણ મુખ્ય હિસ્સામાં વહેંચી દીધી છે:
૧. પ્રથમ તબક્કો: મેપિંગ અને રોબોટિક સર્વે
સૌથી પહેલા તબક્કામાં રોબોટિક લેન્ડર અને આધુનિક ડ્રોન્સ ચંદ્ર પર મોકલવામાં આવશે. આ મશીનો હાઈ-રિઝોલ્યુશન કેમેરા અને અત્યાધુનિક લેઝર ટેક્નોલોજીથી સજ્જ હશે. તેમનું કામ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવનો સચોટ નકશો તૈયાર કરવાનું અને સુરક્ષિત લેન્ડિંગ સાઇટ્સ શોધવાનું હશે. એસ્ટ્રોબોટિક કંપનીનું ‘ગ્રિફિન-૧’ લેન્ડર ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર આવેલા પ્રખ્યાત ‘નોબાઇલ ક્રેટર’ (ખાઈ) પર ઉતરાણ કરશે. આ તબક્કામાં એવા વાહનો (રોવર્સ) પણ મોકલાશે જે ભવિષ્યમાં એસ્ટ્રોનોટ્સને ફરવા અને સામાનની હેરફેર કરવામાં મદદ કરશે.
૨. દ્વિતીય તબક્કો: ૨૫ લોન્ચિંગ અને ભારે સામાનની ડિલિવરી
નાસાનો ટાર્ગેટ છે કે ૨૦૨૯ સુધીમાં બેક-ટુ-બેક ૨૫ સ્પેસ લોન્ચિંગ કરવામાં આવે. આ લોન્ચિંગ દ્વારા અંદાજે ૪ મીટ્રિક ટન જેટલો ભારે સામાન, વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો અને બાંધકામની સામગ્રી ચંદ્ર પર પહોંચાડવામાં આવશે.
૩. ત્રીજો તબક્કો: પાવર પ્લાન્ટ અને કાયમી ઘર
જ્યારે પૂરતો સામાન પહોંચી જશે, ત્યારે ત્યાં પાવર સપ્લાય માટે સોલર પેનલ્સ અને નાનકડા પરમાણુ રિએક્ટર (Nuclear Reactors) સ્થાપિત કરવામાં આવશે, કારણ કે ચંદ્ર પર વીજળી વિના જીવન શક્ય નથી. ત્યારબાદ ૨૦Mz સુધીમાં સ્પેસયાત્રીઓ માટે સેમી-પરમેનન્ટ (અર્ધ-કાયમી) ઘરો એટલે કે લૂનર હેબિટેટ્સ તૈયાર થઈ જશે. નાસાના વડા જેરેડ ઇસાકમેને ગર્વથી કહ્યું છે કે, “અમેરિકા હવે ચંદ્ર પર જશે તો ત્યાંથી પાછું નહીં આવે, ત્યાં કાયમ માટે રહેશે.”
અંતરિક્ષની નવી જંગ: અમેરિકા વર્સિસ ચીન
સ્પેસની દુનિયામાં અત્યારે શીત યુદ્ધ જેવો માહોલ છે. અમેરિકાના આ મિશનની સામે સૌથી મોટો પડકાર ચીન તરફથી મળી રહ્યો છે. ચીન પણ સ્પેસ સુપરપાવર બનવાની રેસમાં ખૂબ આગળ નીકળી ગયું છે. બેઇજિંગે પણ જાહેરાત કરી છે કે તેઓ વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં પોતાના દેશના નાગરિકોને ચંદ્ર પર ઉતારશે.
ચીને તાજેતરમાં જ પોતાનું ‘શેનઝોઉ-૨૩’ (Shenzhou-23) મિશન સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કર્યું છે, જેના દ્વારા તેમણે પોતાના સ્પેસ સ્ટેશન ‘તિયાંગોંગ’ (Tiangong) પર નવા અંતરિક્ષ યાત્રીઓ મોકલ્યા છે. ચીનની આ ઝડપ જોઈને નાસા પણ દબાણમાં છે અને પોતાની સમયમર્યાદા વહેલી પૂરી કરવા મથામણ કરી રહ્યું છે. માર્ચ ૨૦૨૬માં જ નાસાએ આ આખી યોજના માટે આશરે ૨૦ અબજ ડોલર (અંદાજે ૧.૬ લાખ કરોડ રૂપિયા)ના તોતિંગ બજેટની જાહેરાત કરી હતી, જે દર્શાવે છે કે અમેરિકા કોઈપણ ભોગે આ રેસ જીતવા માંગે છે.
ચંદ્રનો ‘દક્ષિણ ધ્રુવ’ જ કેમ છે આટલો ખાસ?
તમને પ્રશ્ન થશે કે આખી દુનિયા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole) પાછળ કેમ પડી છે? ભારતનું ચંદ્રયાન-૩ પણ ત્યાં જ ગયું હતું. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે દક્ષિણ ધ્રુવ પર સૂર્યના કિરણો સીધા પડતા નથી, જેથી ત્યાં મોટા પાયે ‘વોટર આઇસ’ એટલે કે જામી ગયેલો બરફ હોવાની પ્રબળ સંભાવના છે.
The near impossible is becoming possible.
We are building toward a sustained human presence at the lunar South Pole. It begins with Phase 1: CLPS landers and LTV rovers testing the “science of survival” on the lunar surface before heavy HLS cargo landers deliver the mass and… pic.twitter.com/EhqmXAPQzA
— NASA Administrator Jared Isaacman (@NASAAdmin) May 26, 2026
જો ત્યાંથી બરફ મળી જાય, તો વૈજ્ઞાનિકો તેને ઓગાળીને પીવાનું પાણી બનાવી શકશે. એટલું જ નહીં, પાણીના અણુઓ ($H_2O$)ને તોડીને તેમાંથી ઓક્સિજન (શ્વાસ લેવા માટે) અને હાઇડ્રોજન (રોકેટના બળતણ એટલે કે ફ્યુઅલ તરીકે) બનાવી શકાશે. જો આવું થશે, તો ભવિષ્યમાં મંગળ ગ્રહ કે તેનાથી આગળ જવા માટે ચંદ્ર એક ‘ફ્યુઅલ સ્ટેશન’ અથવા ‘લોન્ચિંગ પેડ’ બની જશે. પૃથ્વી પરથી ભારે ઈંધણ લઈ જવાની જરૂર નહીં પડે.
વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા: પડકારો હજુ પણ મોટા છે
ભલે નાસાનો પ્લાન કાગળ પર અદ્ભુત લાગતો હોય, પરંતુ વિજ્ઞાન જગતના ઘણા નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકો આ સમયમર્યાદા (Deadlines) પર સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે ૨૦૨૯ કે ૨૦૩૨ સુધીમાં આ બધું પૂરું કરવું લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું છે.
પૃથ્વી અને ચંદ્ર વચ્ચેનું અંતર, ત્યાંનું ભયાનક રેડિયેશન (વિકિરણો), વાતાવરણનો અભાવ, માઈક્રોગ્રેવિટીની માનવ શરીર પર થતી અસરો અને સૌથી મહત્ત્વનું – માણસોને સહીસલામત પાછા લાવવાની ટેક્નોલોજી હજુ પણ ખૂબ જ જટિલ છે. કોઈપણ નાની ભૂલ અબજો ડોલરનું નુકસાન અને માનવજીવનનો ભોગ લઈ શકે છે.
