દીકરી NRI કે વિદેશી નાગરિક બની જાય તો પણ પિતાની સંપત્તિમાં મળશે હક? જાણો કાયદાના નિયમો
આજના સમયમાં અભ્યાસ, નોકરી અને સારા ભવિષ્યની શોધમાં અનેક ભારતીય પરિવારોનાં સંતાનો વિદેશમાં સ્થાયી થઈ રહ્યાં છે. ઘણા લોકો તો ભારતની નાગરિકતા છોડીને અન્ય દેશની નાગરિકતા પણ મેળવી લે છે. આવી સ્થિતિમાં એક સવાલ વારંવાર ઊભો થાય છે કે જો દીકરી વિદેશમાં રહેતી હોય અથવા વિદેશી નાગરિક બની ગઈ હોય, તો શું તેને ભારતમાં આવેલી પિતાની સંપત્તિમાં હિસ્સો મળી શકે? શું લગ્ન કે વિદેશી નાગરિકતા લીધા પછી તેનો વારસાનો અધિકાર ખતમ થઈ જાય છે?
આ સવાલનો ટૂંકો જવાબ છે – માત્ર વિદેશમાં રહેવા કે વિદેશી નાગરિકતા મેળવવાથી દીકરીનો વારસાનો અધિકાર સમાપ્ત થતો નથી. જોકે, સંપત્તિનો પ્રકાર અને પિતાએ વસિયત બનાવી છે કે નહીં તે બાબતો મહત્વની બને છે.
પિતાની સંપત્તિમાં દીકરીનો કેટલો હિસ્સો?
હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 મુજબ પિતાનું વસિયત કર્યા વિના અવસાન થાય તો તેમની સંપત્તિ કાયદા પ્રમાણે વારસદારોમાં વહેંચાય છે. આ કાયદા હેઠળ દીકરીને પ્રથમ શ્રેણીની વારસદાર એટલે કે Class-I Heir ગણવામાં આવે છે.
આનો અર્થ એ છે કે દીકરા અને દીકરી બંનેને કાયદા મુજબ સમાન હિસ્સો મળી શકે છે. દીકરી ભારતમાં રહેતી હોય, NRI હોય કે વિદેશી નાગરિકતા ધરાવતી હોય, માત્ર આ કારણથી તેનો વારસાનો હક દૂર થતો નથી. જોકે, અન્ય કાયદેસર વારસદારોની હાજરી અને સંપત્તિની સ્થિતિ પ્રમાણે હિસ્સાની ગણતરી થાય છે.
પિતૃક સંપત્તિમાં પણ દીકરીને સમાન અધિકાર
વર્ષ 2005માં હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 6માં મહત્વનો સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારા પછી દીકરીને પિતૃક સંપત્તિમાં દીકરાની જેમ જન્મથી જ સહદાયિક (Coparcener) અધિકાર મળ્યો છે.
એટલે કે દીકરી લગ્ન કરીને બીજા પરિવારમાં ગઈ હોય અથવા વિદેશમાં સ્થાયી થઈ હોય તો પણ તેનો આ અધિકાર માત્ર તેના કારણે સમાપ્ત થતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે 2020ના વિનિતા શર્મા કેસમાં પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે દીકરીનો આ અધિકાર જન્મથી છે અને પિતા 9 સપ્ટેમ્બર 2005ના રોજ જીવિત હોવા જરૂરી નથી.
શું વસિયત બનાવી હોય તો પણ દીકરીને હિસ્સો મળે?
આ મુદ્દે નિયમ અલગ છે. જો પિતાએ પોતાની સ્વઅર્જિત સંપત્તિ માટે કાયદેસર વસિયત બનાવી હોય, તો સામાન્ય રીતે સંપત્તિનું વિતરણ વસિયતમાં દર્શાવેલી ઇચ્છા પ્રમાણે થાય છે. આવી સ્થિતિમાં દીકરીને આપોઆપ સમાન હિસ્સો મળશે જ એવું નથી.
પરંતુ પિતૃક સંપત્તિ, HUFમાં હિસ્સો, અગાઉ થયેલી વહેંચણી અને વસિયતની કાયદેસર માન્યતા જેવા મુદ્દાઓના આધારે પરિણામ બદલાઈ શકે છે. તેથી દરેક કેસમાં દસ્તાવેજો તપાસવા જરૂરી છે.
વિદેશી નાગરિક દીકરી ખેતીની જમીન વારસામાં મેળવી શકે?
ખેતીની જમીનના મામલે ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA)ના નિયમો પણ ધ્યાનમાં લેવા પડે છે. સામાન્ય રીતે NRI અને OCI કાર્ડધારકો ભારતમાં ખેતીની જમીન, ફાર્મહાઉસ અથવા પ્લાન્ટેશન પ્રોપર્ટી ખરીદી શકતા નથી. પરંતુ ખરીદી અને વારસામાં મળેલી સંપત્તિ બે અલગ બાબતો છે.
લાગુ પડતી FEMA જોગવાઈઓ હેઠળ ભારતમાં રહેતી વ્યક્તિ પાસેથી આવી સંપત્તિ વારસામાં મેળવવાની મંજૂરી હોઈ શકે છે. તેમ છતાં વિદેશી નાગરિકતા, રહેઠાણની સ્થિતિ અને રાજ્યના જમીન કાયદા પ્રમાણે અલગ શરતો લાગુ પડી શકે છે.
સંપત્તિનો હક મેળવવા માટે શું કરવું?
વિદેશમાં રહેતી દીકરીએ પિતાની સંપત્તિ સંબંધિત દસ્તાવેજો, વસિયત, મિલકતના રેકોર્ડ અને વારસદાર હોવાના પુરાવા સાચવી રાખવા જોઈએ. જરૂર પડે તો ભારતમાં વકીલની મદદથી વારસાઈ પ્રક્રિયા, મિલકતના નામે ફેરફાર અને અન્ય કાયદાકીય કાર્યવાહી કરાવી શકાય છે.
