૨૦૧૧ થી ૨૦૨૩ વચ્ચે ભારતમાં ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોની સંખ્યામાં ઘટાડો: પ્રદીપ ભંડારીએ શેર કર્યા આંકડા
દેશના આર્થિક અને સામાજિક પરિદ્રશ્યમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સકારાત્મક અહેવાલ સામે આવ્યો છે. ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) દ્વારા વિશ્વ બેંકના તાજેતરના એક આંકડા અને અહેવાલને આધાર બનાવીને દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ દેશમાં ગરીબી નિવારણના ક્ષેત્રમાં અભૂતપૂર્વ અને ઐતિહાસિક સફળતા હાંસલ થઈ છે. ભાજપના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા પ્રદીપ ભંડારી દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘એક્સ’ (X) પર શેર કરવામાં આવેલા આંકડાઓ મુજબ, વર્ષ ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૩ ના સમયગાળા દરમિયાન ભારતમાં અંદાજે ૪૯૬ મિલિયન એટલે કે આશરે ૫૦ કરોડ લોકોને ગરીબી રેખામાંથી સફળતાપૂર્વક બહાર કાઢવામાં આવ્યા છે. આ સિદ્ધિને આધુનિક ઇતિહાસમાં કોઈપણ સરકાર દ્વારા મેળવવામાં આવેલી સૌથી મોટી આર્થિક અને સામાજિક સિદ્ધિઓમાં ગણાવવામાં આવી રહી છે.
વિશ્વ બેંકના અહેવાલના ચોંકાવનારા આંકડા
વિશ્વ બેંકના સત્તાવાર અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે છેલ્લા એક દાયકા દરમિયાન ભારતે આર્થિક અને બિન-આર્થિક બંને ક્ષેત્રોમાં ગરીબી ઘટાડવાના મામલે અદભુત પ્રગતિ દર્શાવી છે. વૈશ્વિક સ્તરે ગરીબીમાં સૌથી ઝડપથી ઘટાડો કરનારા દેશોમાં ભારતનું નામ મોખરે આવે છે.
અહેવાલના મુખ્ય તથ્યો અનુસાર, ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૩ ની વચ્ચે ‘નીચલી-મધ્યમ આવક ધરાવતો દેશ’ ની રેખા નીચે જીવતી કુલ વસ્તીનો હિસ્સો (જેની ગણતરી ૨૦૨૧ ના પીપીપી મુજબ પ્રતિ દિવસ $૪.૨૦ ના આધારે થાય છે) અગાઉ ૫૭.૭ ટકા હતો, જે ઘટીને માત્ર ૧૬.૧ ટકા પર આવી ગયો છે. આ ક્રાંતિકારી ઘટાડાના પરિણામે જ અંદાજે ૪૯૬ મિલિયન નાગરિકો ગરીબીની જાળમાંથી મુક્ત થયા છે. આ ઉપરાંત, જો અત્યંત ગરીબીના સ્તરની વાત કરીએ તો (પ્રતિ દિવસ $૩.૦૦ ની રેખા), તે ૨૭.૧ ટકાથી ઘટીને સીધું ૨.૬ ટકા થઈ ગયું છે. વિશ્વ બેંકનું એવું પણ અનુમાન છે કે આ હકારાત્મક પ્રવાહ આગામી સમયમાં પણ ચાલુ રહેશે અને $૪.૨૦ પ્રતિ દિવસની રેખા પર ગરીબી દર ૨૦૨૬ માં ૧૪.૨ ટકાથી ઘટીને ૨૦૨૮ સુધીમાં ૧૨.૧ ટકા સુધી પહોંચી જશે.
India under PM @narendramodi has lifted 496 MILLION People out of Poverty!
This is maximum any govt in history has been able to do!
Modi govt has achieved this in just 12 years!
This is why PM Modi wins elections, because he Positively Impacts Lives!
Rahul Gandhi can do as much dharna and protest, People of India will always chose development over Dharna!
— Pradeep Bhandari(प्रदीप भंडारी)🇮🇳 (@pradip103) October 30, 2026
ગરીબી ઘટાડા પાછળના મુખ્ય આર્થિક અને સામાજિક કારણો
આટલા મોટા પાયે ગરીબીમાં ઘટાડો થવા પાછળ અનેક મહત્વપૂર્ણ આર્થિક પરિબળો અને સરકારી નીતિઓ જવાબદાર છે:
૧. ઉપયોગમાં મજબૂત વૃદ્ધિ: દેશમાં ઘરેલુ વપરાશ અને બજારની માંગમાં સતત મજબૂતાઈ જોવા મળી છે, જેનાથી આર્થિક ચક્ર વેગવંતુ બન્યું છે.
૨. રોજગારીની તકોમાં વિસ્તરણ: નવી રોજગારીનું સર્જન થવાથી તેમજ ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે રોજગારની તકો વધવાથી પારિવારિક આવકમાં મોટો સુધારો થયો છે.
૩. સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓ: ખાદ્ય સબસિડી (મુફ્ત અનાજ યોજના), નાણાકીય સમાવેશન (જન ધન ખાતા) અને પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણ (DBT) જેવી સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓએ પાયાના સ્તરે નાગરિકોને સીધી આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડી છે.
બિન-નાણાકીય ગરીબીના મોરચે પણ ઓક્સફર્ડ પોવર્ટી એન્ડ હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિએટીવ (OPHI) ના મલ્ટિડાઈમેન્શનલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ (MPI) મુજબ, બિન-નાણાકીય ગરીબી ૨૦૦૫-૦૬ માં ૫૩.૮ ટકાથી ઘટીને ૨૦૧૯-૨૧ માં ૧૬.૪ ટકા થઈ ગઈ હતી, જ્યારે વિશ્વ બેંકના પોતાના MPI અનુસાર તે ૨૦૨૨-૨૩ માં ઘટીને ૧૫.૫ ટકા પર પહોંચી ગઈ છે.
હજુ પણ મોજૂદ પડકારો અને અસમાનતા
એક તરફ જ્યાં ગરીબી રેખા નીચેથી લાખો લોકો બહાર આવ્યા છે, તો બીજી તરફ અહેવાલમાં કેટલાક ગંભીર પડકારો તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. હજુ પણ જે પરિવારોમાં શિક્ષણનું સ્તર નીચું છે, ઓછી સંપત્તિ છે, સ્થિર રોજગારની મર્યાદિત પહોંચ છે અને આશ્રિતોની સંખ્યા વધારે છે, તેવા પરિવારોમાં ગરીબી કેન્દ્રિત જોવા મળે છે.
આ ઉપરાંત, દેશમાં વેતન અસમાનતા (Wage Inequality) હજુ પણ ઊંચા સ્તરે છે. વર્ષ ૨૦૨૩ ના આંકડા દર્શાવે છે કે સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ટોચના ૧૦ ટકા કામદારોની સરેરાશ આવક, સૌથી ઓછી કમાણી કરનાર નીચલા ૧૦ ટકા કામદારો કરતા લગભગ ૧૩ ગણી વધારે છે. આમ, ભલે ગરીબીના આંકડાઓમાં ભવ્ય ઘટાડો થયો હોય, પરંતુ આર્થિક સમતોલન અને સમાનતા લાવવા માટે ભવિષ્યમાં વધુ લક્ષિત પ્રયાસો કરવા અનિવાર્ય રહેશે.
