ટ્રમ્પે પાકિસ્તાનને મૂક્યું ભારે ધર્મસંકટમાં: અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ પર સહી કરવાની એવી માંગ કરી કે જે માનવી પાકિસ્તાન માટે ‘રાજકીય આત્મહત્યા’ સમાન
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળની શરૂઆત સાથે જ વૈશ્વિક કૂટનીતિમાં અનેક મોટા ઉલટફેર જોવા મળી રહ્યા છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલા તણાવને શાંત કરવા માટે પાકિસ્તાન એક મહત્વના મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ગયા વર્ષે ભારતના ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ બાદ પાકિસ્તાન અમેરિકાની વધુ નજીક ગયું છે, જ્યારે ભારત-અમેરિકાના સંબંધોમાં થોડો ખટાશ આવ્યો છે. ટ્રમ્પ પાકિસ્તાનના આર્મી ચીફ જનરલ આસિમ મુનીરની જાહેરમાં પ્રશંસા પણ કરી ચૂક્યા છે. પરંતુ, સોમવારે ટ્રમ્પે પાકિસ્તાન સામે એક એવી માંગણી મૂકી દીધી છે, જે ઇસ્લામાબાદ માટે ‘રેડ લાઇન’ (લક્ષ્મણ રેખા) સાબિત થઈ શકે તેમ છે. ટ્રમ્પની આ માંગે પાકિસ્તાનને અત્યંત અસહજ અને લાચાર સ્થિતિમાં મૂકી દીધું છે.
ટ્રમ્પની માંગ: ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ પર તાત્કાલિક સહી કરો
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક લાંબી પોસ્ટ લખીને સનસનાટી મચાવી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, અમેરિકાએ ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના યુદ્ધને રોકવા માટે જે ભગીરથ પ્રયાસો કર્યા છે, તેના બદલામાં હવે મિડલ ઈસ્ટના તમામ પ્રમુખ દેશોએ ઈઝરાયેલ સાથે શાંતિ સ્થાપિત કરતા ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ (Abraham Accords) પર હસ્તાક્ષર કરવા જ પડશે. ટ્રમ્પે આ યાદીમાં ખાસ કરીને સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને પાકિસ્તાનનું નામ લીધું છે.
ટ્રમ્પે લખ્યું, “શક્ય છે કે એક-બે દેશો પાસે આવું ન કરવા માટેના પોતાના અંગત કારણો હોય, અમે તેને સ્વીકારીશું. પરંતુ મોટાભાગના મુસ્લિમ દેશોએ આ કરાર માટે તૈયાર રહેવું પડશે, જેથી ઈરાન સાથેની શાંતિ વાર્તા ઐતિહાસિક બની શકે. આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત સાઉદી અરેબિયા અને કતારે તાત્કાલિક સહી કરીને કરવી જોઈએ અને પાકિસ્તાન સહિતના બાકીના દેશોએ તેમનું અનુકરણ કરવું પડશે.” ટ્રમ્પે તો ત્યાં સુધી ચીમકી આપી દીધી કે જે દેશો આ કરાર પર સહી નહીં કરે, તેમને આ વૈશ્વિક શાંતિ જોડાણમાંથી બહાર રાખવામાં આવશે, કારણ કે તેમની દાનત ખોટી ગણાશે.
ટ્રમ્પ સાથે કામ કરવાનું જોખમ: વિદેશી નિષ્ણાતોનું વિશ્લેષણ
અમેરિકાના પ્રખ્યાત થિંક ટેન્ક ‘એટલાન્ટિક કાઉન્સિલ’ ના સીનિયર ફેલો માઈકલ કુગલમેને આ મુદ્દે પાકિસ્તાનને ચેતવણી આપતા સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું છે કે, “હું અગાઉ પણ કહી ચૂક્યો છું કે ટ્રમ્પ સાથે તમે જેટલું વધારે કામ કરશો, એટલું જ તમારું જોખમ વધશે. તેઓ ક્યારેય પણ તમારી સામે એવી માંગણી મૂકી દેશે જે પૂરી કરવી તમારા માટે અશક્ય હશે. ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતા અબ્રાહમ એકોર્ડ્સમાં સામેલ થવું એ પાકિસ્તાન માટે આવું જ એક અનિવાર્ય જોખમ છે.”
કુગલમેનના મતે, જો ભવિષ્યમાં સાઉદી અરેબિયા અમેરિકાના દબાણમાં આવીને ઈઝરાયેલને સ્વીકારી લે છે, તો પાકિસ્તાન પર પણ પોતાનું વલણ બદલવાનું ભારે દબાણ આવશે. પરંતુ પાકિસ્તાનની આંતરિક રાજનીતિ અને જનતાના મૂડને જોતાં, જો હાલની કોઈ પણ પાકિસ્તાની સરકાર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો બાંધશે, તો તે તેના માટે ‘રાજકીય આત્મહત્યા’ (Political Suicide) સમાન સાબિત થશે. પાકિસ્તાની સેના અને નેતાઓના ભૂતકાળમાં ઈઝરાયેલ સાથે પડદા પાછળ અનૌપચારિક સંપર્કો રહ્યા છે, પરંતુ સત્તાવાર રીતે ઈઝરાયેલને માન્યતા આપવી એ પાકિસ્તાન માટે હાલ અશક્ય બાબત છે.
ઈઝરાયેલ પ્રત્યે પાકિસ્તાનની કટ્ટર દુશ્મનીનું કારણ
વિખ્યાત થિંક ટેન્ક ‘કાઉન્સિલ ફોર ફોરેન રિલેશન્સ’ ના સ્કોલર સદાનંદ ધુમેના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન ભલે અમેરિકાનું ગમે એટલું વહાલું બનવાનો પ્રયત્ન કરે, પરંતુ ઈઝરાયેલ પ્રત્યેની તેની કટ્ટર દુશ્મનીના કારણે તે લાંબો સમય અમેરિકાનો ભરોસો જીતી શકશે નહીં. પાકિસ્તાનના પાસપોર્ટ પર આજે પણ સ્પષ્ટ અક્ષરોમાં લખેલું હોય છે – “આ પાસપોર્ટ ઈઝરાયેલ સિવાય દુનિયાના તમામ દેશો માટે માન્ય છે.”
પાકિસ્તાનની સ્થાપના જ ધર્મના આધારે થઈ હોવાથી, તેના રાજકારણમાં ‘પેન-ઇસ્લામિઝમ’ (સમગ્ર વિશ્વના મુસ્લિમોની એકતા) નો પ્રભાવ ઘણો વધારે છે. પાકિસ્તાનના રક્ષા મંત્રી ખ્વાજા આસિફે તો ઈઝરાયેલને “માનવતા માટે એક અભિશાપ” અને “કેન્સરગ્રસ્ત સ્ટેટ” તરીકે જાહેર કર્યું હતું. ભૂતકાળમાં માત્ર જનરલ પરવેઝ મુશર્રફના શાસનકાળ દરમિયાન ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો સામાન્ય કરવા અંગે સહેજ ચર્ચા થઈ હતી, પરંતુ કટ્ટરપંથીઓના ડરથી તે વાત આગળ વધી શકી નહોતી.
ફોન કોલ પર છવાઈ ગઈ હતી સ્મશાનવત શાંતિ!
અહેવાલ મુજબ, ગયા શનિવારે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર, તુર્કી, પાકિસ્તાન, ઈજિપ્ત અને જોર્ડનના ટોચના નેતાઓ સાથે એક સામૂહિક ફોન કોલ પર વાતચીત કરી હતી. આ વાતચીત દરમિયાન જ્યારે ટ્રમ્પે અચાનક તમામ નેતાઓને ઈઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરવા અને અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ અપનાવવા કહ્યું, ત્યારે ફોન લાઇન પર થોડી ક્ષણો માટે સન્નાટો છવાઈ ગયો હતો. તમામ મુસ્લિમ નેતાઓ અવાક થઈ ગયા હતા.
ટ્રમ્પે સ્થિતિ હળવી કરવા માટે મજાકમાં પૂછ્યું પણ ખરું કે, “શું તમે લોકો હજુ લાઇન પર છો કે ફોન કાપી નાખ્યો?” ટ્રમ્પે આ નેતાઓને જણાવ્યું છે કે તેમના ખાસ દૂત જારેડ કુશનર અને સ્ટીવ વિટકોફ આગામી અઠવાડિયામાં આ મુદ્દે વધુ ચર્ચા કરવા માટે મિડલ ઈસ્ટના પ્રવાસે આવી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાની રાજદ્વારીઓએ ટ્રમ્પના પ્રસ્તાવને ફગાવ્યો
બીજી તરફ, પાકિસ્તાનની અંદર આ મુદ્દે ભારે હોબાળો મચ્યો છે. અમેરિકા અને યુએનમાં પાકિસ્તાનના પૂર્વ રાજદૂત મલીહા લોધીએ દેશના અગ્રણી અખબાર ‘ડૉન’ સાથેની વાતચીતમાં આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢતા કહ્યું કે, “ટ્રમ્પના આ નિવેદનને બહુ ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર નથી. તેઓ વાસ્તવમાં અમેરિકાની અંદર રહેલી ઈઝરાયેલી લોબી અને રિપબ્લિકન પાર્ટીના જમણેરી નેતાઓને ખુશ કરવા માટે આવું બોલી રહ્યા છે.”
મલીહા લોધીએ ઉમેર્યું કે, “આજે સ્થિતિ ૨૦૨૦ જેવી નથી જ્યારે યુએઈ કે બહેરીને કરાર કર્યા હતા. આજે ઈઝરાયેલે ગાઝામાં ૭૦,૦00 થી વધુ નિર્દોષ પેલેસ્ટિનિયનોની હત્યા કરી છે અને લેબનાન પર હુમલા ચાલુ રાખ્યા છે. આવા માહોલમાં પાકિસ્તાન કે સાઉદી અરેબિયા જેવો કોઈ મોટો મુસ્લિમ દેશ ઈઝરાયેલને ક્યારેય સ્વીકારી શકે નહીં.”
