હવે ગિગ વર્કર્સને મળશે વીમો અને સુરક્ષા? તેલંગાણામાં નવી પહેલ શરૂ
કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી તાજેતરમાં હૈદરાબાદની મુલાકાતે આવ્યા હતા, જ્યાં તેમણે ‘તેલંગાણા ગિગ વર્કર્ઝ સોશિયલ સિક્યુરિટી એન્ડ વેલ્ફેર સ્કીમ’ (Telangana Gig Workers’ Social Security and Welfare Scheme) નો શુભારંભ કર્યો હતો. આ મહત્વપૂર્ણ અવસરનો ઉપયોગ તેમણે કેન્દ્રની શાસક ભાજપ સરકાર સામે આકરા પ્રહારો કરવા માટે કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમ માત્ર એક યોજનાના લોકાર્પણ પૂરતો મર્યાદિત નહોતો, પરંતુ તે ભારતના લાખો એપ-આધારિત (App-based) અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોના અધિકારોની લડાઈમાં એક મોટું માઈલસ્ટોન સાબિત થઈ શકે તેમ છે.
રાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક કાનૂની માળખાની જરૂરિયાત
આ કાર્યક્રમ દરમિયાન કોંગ્રેસ પક્ષે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપતા ગિગ કામદારો માટે માત્ર રાજ્ય સ્તરે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય કાનૂની અને કલ્યાણકારી માળખું (National Legal and Welfare Framework) ઊભું કરવું અત્યંત આવશ્યક છે. સ્વિગી, ઝોમેટો, ઉબર, ઓલા જેવા પ્લેટફોર્મ્સ સાથે જોડાયેલા લાખો યુવાનો આજે કોઈ પણ પ્રકારની સામાજિક સુરક્ષા વિના કામ કરવા મજબૂર છે. કોંગ્રેસ પક્ષે કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ માંગ કરી છે કે આવા કામદારોના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સખત નીતિઓ ઘડવામાં આવે.
તેલંગાણા પ્લેટફોર્મ-બેસ્ડ ગિગ વર્કર્સ એક્ટ: એક સીમાચિહ્નરૂપ કાયદો
આ રાજ્ય સ્તરીય પહેલ ‘તેલંગાણા પ્લેટફોર્મ-બેસ્ડ ગિગ વર્કર્સ એક્ટ’ (Telangana Platform-Based Gig Workers Act) ના મૂળ પર આધારિત છે. આ કાયદો ગિગ અર્થતંત્રમાં ક્રાંતિ લાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. આ કાયદાના મુખ્ય મુખ્તાઓ નીચે મુજબ છે:
ફરજિયાત નોંધણી (Mandatory Registration): રાજ્યમાં કામ કરતા દરેક ગિગ વર્કરની નોંધણી કરવી અનિવાર્ય બનાવવામાં આવી છે, જેથી સરકાર પાસે તેનો ચોક્કસ ડેટા ઉપલબ્ધ રહે.
સમર્પિત કલ્યાણ બોર્ડ (Dedicated Welfare Board): કામદારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને સરકારી યોજનાઓનો લાભ પહોંચાડવા માટે એક અલગ કલ્યાણ બોર્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
ટ્રાન્ઝેક્શન લેવી (Transaction Levies): ડિજિટલ એગ્રીગેટર્સ (કંપનીઓ) પર ટ્રાન્ઝેક્શન આધારિત લેવી કે સેસ લાદવામાં આવશે, જેમાંથી એકત્રિત થયેલા ભંડોળનો ઉપયોગ કામદારોના કલ્યાણ માટે થશે.
ઉદ્યોગની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ચિંતાઓનું નિવારણ
આ નવા કાયદા અને યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગિગ સેક્ટરમાં વર્ષોથી ચાલી આવતી અનિશ્ચિતતાઓ અને ચિંતાઓને દૂર કરવાનો છે. અગાઉ કામદારોને અચાનક આઈડી બ્લોક થઈ જવું, ઓછું વળતર મળવું અને કામના અનિયમિત કલાકો જેવી અનેક સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. આ કાયદા દ્વારા નીચેની બાબતો સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી છે:
પારદર્શક ચૂકવણી (Transparent Payments): કામદારોને તેમના કામનું યોગ્ય અને પારદર્શક વળતર સમયસર મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું છે.
સુરક્ષિત કાર્યશૈલી (Safe Working Environments): ડિલિવરી બોય્ઝ કે કેબ ડ્રાઇવરો માટે રસ્તા પર સુરક્ષા અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
ફરિયાદ નિવારણ તંત્ર (Structured Grievance Redressal Mechanisms): કંપનીઓ સામે અથવા કામ દરમિયાન ઊભી થતી મુશ્કેલીઓના નિવારણ માટે એક મજબૂત અને સરળ ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે.
અન્ય રાજ્યોની સમાન પહેલો: કર્ણાટક અને રાજસ્થાન
માત્ર તેલંગાણા જ નહીં, પરંતુ ભારતના અન્ય રાજ્યો પણ આ દિશામાં સક્રિય બન્યા છે. ડિજિટલ વર્કફોર્સ (Digital Workforce) ની વધતી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને કર્ણાટક અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં પણ સમાન નીતિગત માળખાં વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ રાજ્યો પણ ગિગ કામદારોને વીમા કવચ, આયુષ્યમાન ભારત કે સમાન સ્વાસ્થ્ય યોજનાઓ સાથે જોડવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે જેથી આધુનિક યુગના આ અદ્રશ્ય શ્રમિકોને આર્થિક અને સામાજિક સુરક્ષા મળી રહે.
નિષ્કર્ષરૂપે કહી શકાય કે, રાહુલ ગાંધી દ્વારા હૈદરાબાદમાં ઉઠાવવામાં આવેલો આ અવાજ અને તેલંગાણા સરકારનું આ પગલું ભારતના શ્રમ બજારમાં એક નવા યુગની શરૂઆત દર્શાવે છે, જ્યાં ટેક્નોલોજીના માલિકોની સાથેસામે પરસેવો વહાવનાર શ્રમિકોના હિતોનું પણ સમાન રક્ષણ થઈ શકે.
