ઈરાનની ‘હોર્મુઝ’ નાકેબંધીથી એશિયામાં હાહાકાર; ચીન-ભારત માટે તેલ પુરવઠો જોખમમાં.
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધે આજે એક અત્યંત ખતરનાક વળાંક લીધો છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના હુમલામાં સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના નિધન બાદ ઈરાને હવે વિશ્વને આર્થિક રીતે ઘૂંટણિયે લાવવાની તૈયારી કરી લીધી છે. ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) એ સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) હવે તમામ પ્રકારના શિપિંગ માટે બંધ છે.
“કોઈ પસાર થશે તો તેને આગ લગાવી દઈશું”
IRGC ના વરિષ્ઠ સલાહકાર બ્રિગેડિયર જનરલ સરદાર ઇબ્રાહિમ જબારીએ અત્યંત કડક શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે. તેમણે રાજ્ય મીડિયા દ્વારા સંદેશ આપ્યો કે, “હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ હવે બંધ છે. જો કોઈ પણ દેશનું જહાજ, પછી તે યુદ્ધ જહાજ હોય કે ઓઈલ ટેન્કર, અહીંથી પસાર થવાની હિંમત કરશે, તો અમારી નૌકાદળ તેને સમુદ્રની વચ્ચે જ સળગાવી દેશે.” આ ધમકી બાદ પર્સિયન ગલ્ફમાં તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ શા માટે વિશ્વ માટે ‘લાઈફલાઈન’ છે?
ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનના અખાતને જોડે છે. તે એટલી સાંકડી છે કે તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર ૩૩ કિલોમીટરની પહોળાઈ ધરાવે છે.
-
તેલનો પુરવઠો: વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો આશરે ૨૦% (પાંચમો ભાગ) આ માર્ગે પસાર થાય છે.
-
પ્રમુખ દેશો: સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) અને કતાર જેવો ગેસ સમૃદ્ધ દેશ આ માર્ગ પર જ નિર્ભર છે.
-
એશિયા પર અસર: ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો માટે તેલનો મોટાભાગનો જથ્થો આ માર્ગે આવે છે. જો આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહે, તો એશિયાના બજારોમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચશે.
યુદ્ધનું ચોથું ફલક: બદલાની આગ
આ સંકટ ત્યારે શરૂ થયું જ્યારે અમેરિકા-ઈઝરાયેલના સંયુક્ત ઓપરેશનમાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાની હત્યા કરવામાં આવી. તેના જવાબમાં ઈરાને કતાર, કુવૈત અને બહેરીનમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય બેઝ પર મિસાઈલો છોડી. એટલું જ નહીં, ઈરાને હવે સાઉદી અરેબિયા અને ઓમાન જેવા પડોશી દેશો પર પણ દબાણ વધાર્યું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન પાસે હવે ખોવા માટે કંઈ નથી, તેથી તે વૈશ્વિક વેપારને નુકસાન પહોંચાડીને પશ્ચિમી દેશોને વાટાઘાટો માટે મજબૂર કરવા માંગે છે.
શું તેલ પુરવઠાનો કોઈ બીજો રસ્તો છે?
જોકે સાઉદી અરેબિયા અને UAE પાસે કેટલીક પાઇપલાઇન્સ છે જે લાલ સમુદ્ર (Red Sea) સુધી તેલ પહોંચાડી શકે છે, પરંતુ તેની ક્ષમતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેટલી નથી. યુએસ એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન મુજબ, આ સામુદ્રધુની બંધ થવાથી વૈશ્વિક તેલ બજારમાં પ્રતિ બેરલ ૨૦ થી ૪૦ ડોલરનો તાત્કાલિક વધારો થઈ શકે છે.
ભારત માટે ચિંતાનો વિષય
૩ માર્ચ ૨૦૨૬ ના આ ઘટનાક્રમથી ભારત સરકારની ચિંતા વધી ગઈ છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૮૦% થી વધુ તેલ આયાત કરે છે અને તેમાં મોટો હિસ્સો ગલ્ફ દેશોમાંથી આવે છે. જો સપ્લાય ચેઈન તૂટશે તો ભારતમાં મોંઘવારીનો નવો રાઉન્ડ શરૂ થઈ શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની નાકેબંધી એ માત્ર યુદ્ધની વ્યૂહરચના નથી, પણ વૈશ્વિક આર્થિક આત્મહત્યા જેવું પગલું છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે યુએસ નેવી આ બ્લોકેડ તોડવા માટે સૈન્ય કાર્યવાહી કરે છે કે કેમ. જો સૈન્ય ટકરાવ થશે તો તેલના ભાવ ૨૦૦ ડોલરને પણ પાર કરી શકે છે.
